के 'एक्स' प्लेटफर्म वास्तवमा हानिकारक छ?

कहिलेकाहीँ मानिसहरूबीच, र केही सम्मानित व्यक्तित्वहरूबीच पनि, ‘एक्स’ (पहिले ट्विटर) लाई एउटा खराब वा विषाक्त वातावरणको रूपमा वर्णन गरिने गरेको पाइन्छ, र समस्या प्लेटफर्मको आफैंमा छ भन्ने मानिन्छ, न कि केही प्रयोगकर्ताहरूको व्यवहारमा। (यो जीवनका अन्य साधनहरूमा पनि सामान्य छ)। यो चाकू जस्तै हो, दुई धार भएको हतियार। यो एउटा जटिल सामाजिक घटनालाई छिटो गरिएको भावनात्मक निर्णयमा परिणत गर्ने दृष्टिकोण हो। म यो विषयमा निम्न बुँदाहरू उठाउन चाहन्छु:

१. अपमान, व्यंग्य, संगठित अभियान, विरूपण र उत्तेजना ‘एक्स’को मात्र होइनन्; यी सबै प्लेटफर्महरूमा, र परम्परागत सभाहरू तथा सञ्चार माध्यमहरूमा पनि पाइन्छन्। के हामी त्यहाँ अपराधीहरू भएकै आधारमा सबै वातावरणलाई नै दोषी ठहर गर्ने हो? प्लेटफर्मको सम्पूर्ण व्यवहारलाई केही प्रयोगकर्ताहरूको व्यवहारको आधारमा सामान्यीकरण गर्दा माध्यम र त्यसको प्रयोग विधि बीचको भ्रम सिर्जना हुन्छ।

२. सामाजिक जीवनको प्रकृतिकै अनुसार मानिसहरू फरक हुन्छन् र उनीहरूको रायमा भिन्नता हुन्छ। मानिसले आफूलाई मात्र सन्तुष्ट पार्ने कुरा सुन्ने र कुनै आलोचना वा आपत्ति नआउने कुनै पनि सार्वजनिक स्थान खोज्नु यथार्थवादी हुँदैन। हजुर पैगम्बर (सल्लल्लाहु अलैहि वसल्लम) ले भन्नुभएको छ: “मानिसहरूसँग मिसिने र उनीहरूको दुःख-कष्टलाई धैर्यतापूर्वक सहन गर्ने मुमिनले मानिसहरूसँग नमिसिने र उनीहरूको दुःख-कष्टलाई धैर्यतापूर्वक नसहन गर्ने मुमिनभन्दा बढी पुरस्कार पाउँछन्।” (इब्न मजाहले उल्लेख गरेका छन्)। जन स्टुअर्ट मिलले भनेका छन्: “जसले विषयको आफ्नो पक्ष मात्र जान्दछ, उसले त्यस विषयबारे धेरै कम जान्दछ।” त्यसैले आलोचना र अपमान बीच फरक गर्नुपर्छ। प्रत्येक आपत्ति व्यंग्य होइन, प्रत्येक असहमति उत्तेजना होइन, र प्रत्येक सार्वजनिक व्यक्तित्वको आलोचना उसको विरूपण होइन। यो सन्दर्भमा कविको यो वाक्य पनि लागू हुन्छ: “कसको स्वभाव सबैले मन पराउँछन्? मानिसका लागि पर्याप्त हुन्छ यदि उसका दोषहरू गन्दा छन् भने।”

३. ‘एक्स’ प्लेटफर्मका सञ्चार र सामाजिक पक्षहरू महत्त्वपूर्ण छन्...

यो विचारहरूको आदानप्रदान, त्रुटिहरूको उजागर गर्ने, सार्वजनिक कार्यमा विशेषज्ञहरूलाई जिम्मेवारी माग्ने, सहभागिता विस्तार गर्ने, र परम्परागत सञ्चारमाध्यमहरूमा पुग्न नसक्ने आवाजहरूलाई पहुँच पुर्याउने मञ्च हो। जुन २०२४ मा प्रकाशित पियू रिसर्च सेन्टरको अध्ययन अनुसार, संयुक्त राज्य अमेरिकाका 'एक्स' (X) प्रयोगकर्तामध्ये ५० प्रतिशतले नियमित रूपमा यसबाट समाचार प्राप्त गर्छन् भन्ने बताए, र ६५ प्रतिशतले यस प्लेटफर्म प्रयोग गर्ने मुख्य कारण नै समाचार अनुसरण रहेको उल्लेख गरे। यी संख्याहरूले यसको सञ्चारमाध्यममा पार्ने प्रभावलाई पुष्टि गर्दछन्, जसले गालीगलौज, अपमानजनक व्यवहार वा बदनाम गर्ने अभियानहरूलाई वैध ठहर गर्दैन। यी व्यवहारहरू शरियत र नैतिकताद्वारा अस्वीकार्य छन्, तर विचलनहरूको समाधान सम्पूर्ण मञ्चलाई निषेध गरेर हुँदैन। समस्या 'एक्स' एउटा खराब वातावरण हो भन्ने होइन, बरु केही मानिसहरूले अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको दुरुपयोग गर्छन् र केहीले भिन्नता तथा आलोचनासँग सही ढंगले व्यवहार गर्न सक्दैनन्। परिपक्व समाजले संवादको मैदानबाट भाग्दैन, बरु त्यसको नैतिकतालाई उच्च बनाउँछ र आलोचनाको स्वतन्त्रता र आक्रमणको निषेध बीच फरक चिन्छ। शिक्षा मन्त्री महोदयको सुझाव.. मन्त्रालयका केही अधिकारीहरूले केही निर्णयहरूको आलोचना गर्ने शिक्षकहरूको समूहविरुद्ध निर्णयहरू गरेका छन्, जुन गलत प्रवृत्ति हो। हामी आशा गर्दछौं कि तपाईंले यसलाई बुझ्नुहुनेछ र रोक्नुहुनेछ। जस्तै जिम्मेवार आलोचना मन्त्रालयहरूको ढोकामा रोकिनु हुँदैन, त्यस्तै तपाईंको मन्त्रालयका अधिकारीहरूले मन्त्रालयका कर्मचारीहरूबाट आएको पेशेवर आलोचनाप्रति संकीर्ण हुनु उचित हुँदैन, वा राय व्यक्त गरेको भन्ने मात्रै आधारमा तलब काट्नु वा छानबिनका लागि पठाउनु स्वीकार्य हुँदैन। जुन मन्त्रालयले आफ्ना कर्मचारीहरूको सुन्छ र प्रणालीगत च्यानलहरू मार्फत वस्तुनिष्ठ रूपमा टिप्पणी गर्ने अधिकारको रक्षा गर्छ, त्यो मन्त्रालयले कमजोरीहरू पहिचान गर्न र बाटो सुधार्न बढी सक्षम हुन्छ। जिम्मेवारी लिनु तब हुनुपर्छ जब प्रणालीले संरक्षण गरेको कुराको उल्लंघन, दुरुपयोग वा रहस्य उजागर गरिन्छ, नकि निर्माणत्मक पेशेवर आलोचनाको बेला। डा. मोहम्मद अब्दुल्ला अल-मतार