وقتی شعر به شمشیری دو لبه تبدیل میشود
ایستادگی
شعر، بهویژه در میان اعراب، یکی از مهمترین عناصر قدرت نرم و پایدارترین و تأثیرگذارترین آنهاست؛ چرا که از دیرباز بهعنوان حافظهی جمعی، زبان قبیله و ملت، و سکوئی برای دفاع از ارزشها، کرامت و هویت عمل کرده است.
در دوران بحرانها و چالشهای امنیتی، اهمیت شعر دوچندان میشود؛ زیرا ملتها تنها با سلاح و اتحادها از سرزمینهای خود محافظت نمیکنند، بلکه با کلمهای که متحد سازد نه تفرقهافکن، و آگاهیبخش باشد نه برانگیزانندهی غرایز، از آنها پاسداری مینمایند.
مدتی پیش، مقالهای دربارهی بازدیدم از کافهی «اسلاویا» در شهر پراگ نوشتم؛ کافهای که محمد مهدی الجواهری، شاعر بزرگ عربزبان عراق، در سالهای تبعیدش به آنجا میرفت. اشاره کردم که او در آنجا برخی از زیباترین و پراحساسترین اشعار خود را دربارهی دلتنگی برای عراق سرود و شعر برای او همواره پیوندناپذیر با میهن، آزادی و عدالت بود؛ از زمانی که برادرش جعفر در «قیام ژانویه» سال ۱۹۴۸ کشته شد و او را در شعر معروفش جاودانه کرد که مطلع آن چنین است:
«آیا میدانی یا نمیدانی
که زخمهای قربانیان، دهانِ (سخنگوی) ماست.»
پنداشتم که این مقاله مورد توجه خاصی قرار نخواهد گرفت و مردم نیز مشغول خطرات و تهدیداتی هستند که منطقهی ما را فراگرفته است. اما این مقاله توجه تعدادی از روشنفکران و خوانندگان را برانگیخت و نظراتی دریافت کردم که به شخص الجواهری، اشعارش و مواضع سیاسیاش از زوایای مختلف میپرداختند؛ برخی از این نظرات انتقادی و تند بودند.
برخی از نظردهندگان، او را در زمرهی شاعرانی قرار دادند که همیشه به ارزشهایی که از آنها ستایش میکردند پایبند نبودهاند، بلکه اشعارشان را میان حاکمان و دورانهای مختلف جابهجا کردهاند؛ از کسانی که به آنها نزدیک میشوند ستایش میکنند و از کسانی که دور میشوند، هجو مینمایند.
آنان استدلال کردند که الجواهری مدتی در دربار پادشاهی عراق خدمت کرد و از مردان آن دوران ستایش نمود، سپس با حرکت چهاردهم ژوئیهی ۱۹۵۸ که پادشاهی را در صحنهای خونین سرنگون کرد، استقبال کرد و از رهبرش، عبدالکریم قاسم، پیش از آنکه با او اختلاف پیدا کند و از عراق خارج شود، تعریف کرد. سپس در دوران «بعث» بازگشت و با برخی از نمادهای این جریان، از جمله صالح مهدی عمّاش، ارتباط برقرار کرد.
و از ابیاتی که در این زمینه به او نسبت داده شده است:
«بعثی که با جمجمهها و خون بنا میشود
جهان فرو میریزد، اما آن فرو نمیریزد.»
اما پژوهش نشان میدهد که نسبت دادن این بیت به الجواهری صحیح نیست؛ چرا که در روایات رایج، این بیت به صالح مهدی عمّاش نسبت داده میشود و در برخی روایات دیگر به شاعر عراقی، عبدالمحسن عکراوی. بنابراین، نباید الجواهری را مسئول بیتی دانست که نسبت دادن آن به او ثابت نشده است، هرچند مواضع ما نسبت به نوسانات سیاسی او چه باشد.
اما تبرئهی او از این بیت به معنای تبرئهی کامل او از استفادهی از شعر برای تحریک به خشونت و ستم نیست. در شعرش «آرام بگیر ای سواران»، که پیش از عبدالکریم قاسم پس از سقوط حکومت پادشاهی خواند، گفت:
«پیش قدم شو، چرا که پیشقدمی در تو نهادینه است
خشونت ورز، چرا که تو توانای ستمگری هستی.»
سپس افزود:
«رشتهی کار را تنگ کن و خفگیشان را سختتر
شاید در شل کردن آن، زیانی نهفته باشد.»
این ابیات را نمیتوان امروز بدون توقف در برابر زبان تند آنها و دعوت آشکارشان به ستم و آزار، خواند؛ حتی اگر شاعر در آن شرایط تاریخی، معتقد بوده که جمهوری نوپا در معرض توطئههای داخلی و خارجی است.
اما فهم شرایط به معنای توجیه محتوا نیست؛ شاعر، هرچقدر هم که خشمگین باشد، همچنان مسئول کلام خود است، بهویژه زمانی که جایگاه و تأثیری مانند الجواهری دارد. کلام شاعر بزرگ، در دیوان شعر حبس نمیماند، بلکه به یک موضع عمومی تبدیل میشود و ممکن است پوششی ادبی برای انتقام، حذف و خشونت گردد.
اینجاست که پارادوکس در تجربهی الجواهری نهفته است؛ کسی که زبانگوی قربانیان بود و آزادی، عدالت و میهن را جاودانه ساخت، خودش در لحظهای سیاسیِ پرالتهاب، به زبانی روی آورد که با برخی ارزشهای انسانی که از آنها دفاع میکرد، در تضاد بود.
این تضاد، بنبست روشنفکر عربی را آشکار میسازد؛ زمانی که قدرت به او نزدیک میشود یا هیجان ایدئولوژیک او را میبلعد، از وجدان بیدار و پنددهندهی حاکم به صدایی تبدیل میشود که او را به خشونت تحریک میکند.
در دقیقترین مراحل گذر از بحرانهایی که منطقه ما را درگیر کرده است، بیش از هر زمان دیگری به شعر، فرهنگ و رسانهای نیازمندیم که تابآوری و وحدت جامعه را تقویت کند، دور از تحریک و انتقامجویی. شعر سلاحی دو لبه است: میتواند پلی برای محبت و آگاهی باشد، و ممکن است به سوختی برای کینهتوزی و خشونت تبدیل شود. و عظمت واقعی شاعر در آن است که کلامش را پاسدار انسانیت قرار دهد، نه توجیهی برای ستم بر او.
وزیر سابق کار و توسعه اجتماعی بحرین
