راز خطرناک در توافق اخیر
از آغاز رویارویی، آشکار بود که ترامپ به دنبال آتشبس سنتیِ حفظکننده آبروی دو طرف نیست، بلکه به دنبال توافقی است که بتوان آن را به افکار عمومی آمریکا به عنوان یک پیروزی سیاسی و استراتژیک ارائه داد.
به همین دلیل، صحبتهای آمریکا درباره توافق، از تنگه هرمز، پرونده هستهای یا تحریمها جدا نبود.
در اول آگوست جاری، ترامپ از محورهای توافقی سخن گفت که شامل باز شدن تنگه، پایان تهدید هستهای ایران و دیگر موارد است که نشان میدهد واشنگتن این سه پرونده را به عنوان اجزای یک معامله واحد میبیند.
جنگ آمریکا و ایران دیگر با تعداد موشکهای شلیکشده یا تعداد حملات متوقفشده سنجیده نمیشود، بلکه با آنچه در ساعات آینده بر سر میز مذاکره و در گذرگاههای دریایی تنگه هرمز رخ خواهد داد، اندازهگیری میشود.
اینجا بزرگترین پارادوکس در صحنه کنونی نهفته است؛ جنگ از نظر نظامی کمتر داغ به نظر میرسد نسبت به آغاز خود، اما علل جنگ هنوز حل نشدهاند و ایالات متحده هنوز به تصویری که رئیسجمهور دونالد ترامپ میخواهد دست نیافته است، و ایران نیز به امتیازاتی که واشنگتن را قادر به اعلام پایان رویارویی کند، دست نیافته است.
از این زاویه خاص، مهمترین سوال دیگر این نیست که آیا جنگ ایران به پایان رسیده است، بلکه این است که آیا جنگ وارد مرحله جدیدی شده است که در آن از موشکها و هواپیماها به تحریمها، مذاکره و کنترل تنگه هرمز منتقل شده است؟
اما مشکل اینجاست که آنچه واشنگتن میخواهد به طور اساسی با آنچه تهران میتواند بپذیرد متفاوت است.
جنگ واقعی در حال حاضر حول سه سوال میچرخد: چه کسی شرایط باز شدن تنگه هرمز را تعیین میکند، ایران در برابر لغو یا کاهش تحریمها چه چیزی ارائه خواهد داد، و آیا ترامپ میتواند به توافقی دست یابد که بتواند آن را به عنوان یک «توافق تاریخی» ارائه دهد بدون اینکه مجبور به بازگشت به جنگ شود؟ تا امروز، هیچ پاسخ قطعی وجود ندارد.
اما این امر قطعی است که نبرد به مرحله پیچیدهتری منتقل شده است؛ از موشکها به تحریمها، از هواپیماها به کشتیها، و از میدانهای نبرد به میزهای مذاکره. شاید این نزدیکترین سناریو به مرحله بعدی باشد: نه جنگ تمامعیار، و نه صلح کامل، بلکه آتشبس مسلحانه طولانیمدت که در طی آن دو طرف بر سر معاملهای بزرگتر از صرفاً باز شدن تنگه مذاکره میکنند. هرمز دیگر تنها یک گذرگاه آبی نیست، بلکه به برگه مذاکرهای تبدیل شده است که ممکن است شکل نظام منطقهای پس از جنگ ایران را تعیین کند.
سوالی که مرحله بعدی را تعیین خواهد کرد، این نیست که آیا ترامپ میخواهد جنگ را پایان دهد؛ او این کار را با شرایط خود میخواهد. بلکه سوال این است که آیا ایران میتواند به او پیروزی سیاسی بدهد، بدون اینکه مجبور به پذیرش شکست شود؟
اگر دو طرف پاسخی برای این معادله بیابند، صلح نزدیک خواهد بود. اما اگر شکست بخورند، هرمز کلید جنگ بعدی باقی خواهد ماند، حتی اگر توپخانهها امروز ساکت باشند.
جنگ باعث کاهش شدید حرکت نفت از طریق این تنگه شده است، پس از آنکه حجم عظیمی از نفت و گاز جهان از آن عبور میکرد. جدیدترین گزارشها نشان میدهد که جریانها به حدود پنج میلیون بشکه در روز کاهش یافته است، در مقایسه با بیش از ۲۰ میلیون بشکه قبل از جنگ.
به همین دلیل، کنترل واقعی یا جزئی بر تنگه به معنای داشتن برگه فشار همزمان بر واشنگتن، کشورهای خلیج فارس و بازارهای جهانی است.
اما پارادوکس اینجاست که این برگه ایرانی ممکن است سلاحی موقتی باشد که نمیتوان آن را برای همیشه حفظ کرد.
ایران میتواند بر سر مکانیسمی برای باز شدن تنگه، و ترتیبات امنیتی یا دریایی، و شاید بر سر محدودیتهای هستهای مشخص مذاکره کند، اما نسبت به هر توافقی که در داخل به عنوان تسلیم در برابر ایالات متحیت تفسیر شود، بسیار حساس خواهد بود. و اینجا معمای ترامپ ظاهر میشود: چگونه ایران میتواند راه خروجی پیدا کند که آبروی او را حفظ کند و ترامپ همزمان به اعلام پیروزی دست یابد؟
این معاملهای است که هنوز متولد نشده است.
نویسنده سعودی
