چرا واشنگتن و تهران مذاکره میکنند در حالی که خلیج فارس هزینه را میپردازد؟
بحران تنگه هرمز یک پارادوکس راهبردی را مطرح میکند که توقف و تأمل در آن شایسته است: در حالی که کشورهای خلیج فارس بیشترین وابستگی را به امنیت تنگه و ثبات کشتیرانی در آن دارند، مذاکرات و گفتوگوهای اصلی درباره آینده آن میان ایالات متحده و ایران متمرکز است.
اهمیت این پرسش با تداوم اختلال در حرکت کشتیرانی و پیوند بازگشایی تنگه با روند مذاکرات واشنگتن و تهران بیش از پیش میشود.
درست است که ایالات متحده یک قدرت بینالمللی دغدغهمند نسبت به امنیت انرژی و آزادی کشتیرانی است و درست است که تهران محاسبات خود را مرتبط با رویارویی با واشنگتن میداند، اما کشورهای خلیج فارس صرفاً طرفی نیستند که نتایج این مذاکرات را دریافت کنند.
آنها ذینفع مستقیم امنیت خلیج فارس هستند و بیشترین آسیب را از پیامدهای اقتصادی و امنیتی هرگونه بستن یا تهدید تنگه میپذیرند. بحران کنونی هماکنون بر اقتصادهای خلیج فارس، صادرات انرژی و زنجیرههای تأثیر گذاشته است.
از این رو، نیاز به طرح پرسشی عمیقتر احساس میشود: چرا امنیت خلیج فارس خود بخشی از فرآیند مذاکره مستقیم با ایران نباشد؟
منظور این نیست که کشورهای «شورای همکاری خلیج فارس» جایگزین ایالات متحده شوند یا از شراکتهای امنیتی موجود دست بکشند، بلکه منظور آن است که از جایگاه متأثر از ترتیبات بینالمللی به جایگاه مشارکتکننده در تدوین آنها تغییر وضعیت دهند.
تنگه هرمز میتواند نقطه آغازین برای ساختن ترتیبات امنیتی منطقهای پایدارتر باشد که بر اصول مشخصی استوار است: آزادی کشتیرانی، عدم هدف قرار دادن تأسیسات حیاتی، عدم استفاده از سرزمین کشورهای خلیج فارس برای عملیات خصمانه علیه ایران، ایجاد کانالهای ارتباطی نظامی مستقیم و وضع یک مکانیسم منطقهای برای جلوگیری از تشدید تنش و سوءتفاهم.
در حال حاضر نشانههایی از امکان تأمل در یک ساختار امنیتی جدید برای تنگه وجود دارد که کشورهای «شورای همکاری خلیج فارس» و ایران را گرد هم آورد، به جای آنکه مدیریت بحرانهای آن در گرو تفاهمات میان قدرتهای بزرگ باقی بماند.
چالش واقعی پیش روی کشورهای خلیج فارس تنها این نیست که چگونه تنگه هرمز باز شود، بلکه این است که چه کسی حق تدوین قواعد امنیت در آن را پس از پایان بحران خواهد داشت؟
اگر ایران معتقد است که امنیت خلیج فارس نباید کاملاً آمریکایی باشد و کشورهای خلیج فارس نیز نمیخواهند کاملاً ایرانی باشد، گزینه واقعبینانهتر آن است که امنیت خلیج فارس منطقهای شود و کشورهای ساحلی در تدوین آن مشارکت کنند، ضمن حفظ تضمینهای بینالمللی برای آزادی کشتیرانی.
در اینجا ممکن است بحران هرمز از یک بحران صرفاً کشتیرانی به فرصتی تاریخی برای بازسازی نظام امنیتی خلیج فارس بر این پایه تبدیل شود: هیچ امنیتی برای خلیج فارس بدون کشورهای آن وجود ندارد و هیچ ثباتی در خلیج فارس بدون ترتیبات امنیتی منطقهای قابلتحقق وجود ندارد.
$ کارشناس سیاسی و نظامی
