وقتی جنایت جسارت میکند... چه کسی هیبت بازدارندگی را بیدار میکند؟
از آغاز تمدن، انسان به دنبال میزانی بوده است که از حق دفاع کند و جلوی تجاوز را بگیرد؛ در مصر باستان، «ماعات» تجلیدهنده مفاهیم حق، عدالت و نظم بود و فرمان حورمحب نیز برای مقابله با فساد و نقض حقوق مردم صادر شد.
سپس پایههای حقوقی از عرف به سمت تدوین پیش رفت و شریعت اورنوم ظاهر شد که از قدیمیترین مجموعههای قوانین مکتوب شناختهشده است. پس از آن، شریعت حمورابی، پادشاه بابل، با وضع قواعدی برای مسئولیت و مجازات، و حکم آنها بر ستونی از سنگ دیوریت به خط میخی نقشبندی شد که شامل ۲۸۲ ماده قانونی بود و اصل «چشم در برابر چشم و دندان در برابر دندان» در آن غالب بود.
سپس دوازده لوح در رم ظاهر شد، پیش از آنکه حقوق رومی تکامل یابد و در بنا نهادن عمارت فقه حقوقی نقش ایفا کند و به سمت قوانین مدرن برسد.
در طول این سیر تکاملی، نیاز جامعه به قانون تغییر نکرده، بلکه فلسفه آن دگرگون شده است؛ پس از آنکه مجازات تنها به مجرم پس از وقوع جرم میپرداخت، عدالت مدرن به دنبال حفاظت از جامعه، پیشگیری از وقوع جرم قبل از رخداد، و تحقق بازدارندگی همراه با اصلاح است.
جرم ممکن است تنها با تکمیل ارکان خود محقق شود، اما بذر آن زمانی کاشته میشود که احساس پاسخگویی تضعیف شده و مجرم گمان کند که قانون به او نخواهد رسید. در اینجا ارزش بازدارندگی آشکار میشود؛ قانون هیبت خود را تنها از شدت مجازات نمیگیرد، بلکه از یقین به اجرای آن، انصاف در اعمال آن، و سرعت در دستگیری مجرم و پاسخگویی او طبق قانون است. فیلسوف حقوقی ایتالیایی، چزاره بکاریا، درک کرد که یقین به مجازات و انصاف در اجرای آن، تأثیر بیشتری در بازدارندگی دارد تا شدت آن؛ زیرا مجازاتی که مجرم میداند حتماً رخ خواهد داد، تأثیر بیشتری از مجازاتی بسیار سنگین دارد که اجرای آن با شک و تأخیر همراه باشد.
شاید قرآن کریم پیش از اندیشه جنایی مدرن، به بیان شیواتر به جوهره بازدارندگی اشاره کرده باشد، همانطور که خداوند متعال میفرماید: «و برای شما در قصاص زندگی است ای خردمندان، شاید شما پرهیزگار شوید». قصاص در اینجا تنها یک رنج نیست، بلکه زندگیای است که حفظ میشود، تجاوزی است که دفع میگردد، و جامعهای است که امنیت آن محفوظ میماند؛ زیرا آگاهی از مجازات میتواند مانع انسان از ارتکاب جرم پیش از وقوع آن شود.
در دولت مدرن، مجازات دیگر هدفی ذاتی مبتنی بر انتقام از مجرم یا صرفاً رنج دادن به او نیست، بلکه وسیلهای برای حفاظت از جامعه، بازدارندگی مجرم و دیگران، تحقق عدالت، و اصلاح محکومعلیه و آمادهسازی او برای بازگشت به جامعه است. بنابراین، مطالبه برای تشدید مجازاتها در هر جرمی که افکار عمومی را جریحهدار کند، کافی نیست؛ شدت مجازات به تنهایی بازدارندگی ایجاد نمیکند.
بازدارندگی یک سیستم یکپارچه است که با قانونگذاری شفاف، دستگاههای توانمند در کشف جرم، تحقیقات حرفهای، دادرسی عادلانه و سریع، حکم لازمالاجرا، و اجرای مؤثر آغاز میشود؛ تا کسی که به فکر ارتکاب جرم است، درک کند که قانون تنها یک متن نوشتهشده نیست، بلکه عدالتی حاضر است که در رسیدن به مجرم تأخیر نمیکند.
همچنین خانواده، مدرسه، دانشگاه، رسانه و نهادهای فرهنگی و مذهبی، شرکایی در پیشگیری هستند؛ زیرا قانون جرم را پس از وقوع درمان میکند، در حالی که تربیت و آگاهی میتوانند بسیاری از آنها را پیش از تولد جلوگیری کنند.
هیبت قانون را نباید با ترسی که مجازات در دلها میاندازد سنجید، بلکه با اطمینانی که عدالت در جامعه ایجاد میکند اندازهگیری میشود؛ قانون قوی آن نیست که مردم را بترساند، بلکه آن است که از آنها محافظت کند، حقوقشان را حفظ نماید و مجرم را یقین دهد که تجاوزش بدون پاسخگویی نخواهد ماند. قانونی که مردم با آن اطمینان یابند حقوقشان هدر نمیرود و عدالت میان قوی و ضعیف تفاوتی قائل نمیشود و درهای آن را به نفوذ یا واسطهگری باز نمیگذارد.
هنگامی که برابری در برابر قانون تثبیت شود، اعتماد به قوه قضائیه تقویت گردد و احکام عدالت نافذ و مؤثر شوند، هیبت قانون از متون به واقعیتی تبدیل میشود که مردم اثر آن را لمس میکنند.
و در اینجا، عدالت با بازدارندگی همخوانی مییابد؛ چرا که جامعهای امن، جامعهای نیست که در آن مجازاتها فراوان باشند، بلکه جامعهای است که نیاز به آنها کاهش یابد، زیرا احترام به قانون به رفتاری راسخ تبدیل میشود، نه فرصتی برای هرجومرج یا فرار از مسئولیت. بنابراین، هدف از مجازات، شلوغ کردن زندانها نیست، بلکه کاهش جرایم، صیانت از جانها، اموال و آزادیها، و ایجاد اعتماد در مردم است که عدالت تأخیر نخواهد داشت و میان افراد تمایز قائل نمیشود.
و عبارت «هر که از مجازات اطمینان یابد، ادب خود را خدشهدار میسازد»، خلاصهی ایده و هستهی بازدارندگی باقی میماند؛ چرا که قدرت دولت در خشونت مجازات نیست، بلکه در عدالت قانون و کارآمدی اجرای آن است. هرگاه عدالت تثبیت شود، رفتارها مستقیم و درست میگردد، و هرگاه قانون حضور یابد، هرجومرج فروکش میکند. و هرگاه مردم اطمینان یابند که حقوقشان ضایع نخواهد شد، احترام به قانون از ترس به فرهنگ تبدیل میشود، جرم از قاعده به استثنا بدل میگردد، و عدالت از شعار به عنوانی عملی تبدیل میشود.
مشاور حقوقی
