آبوهوا در رسانهها!
هنگامی که در «DALcs.org» آمادهسازی برای راهاندازی کارگاه منطقهای درباره رسانه و تغییرات اقلیمی را آغاز کردیم، با مشارکت شتابدهنده انسانی «REVOLV» و تحت نظارت مریام جابالله، فعال و پژوهشگر، هرگز تصور نمیکردم که این بحثهای انتقادی چنین تأثیر عمیقی به جا بگذارند. در آن زمان، تنها آرزو داشتم که با همکاران رسانهای خود به اشتراک بگذاریم چگونه میتوانیم به افزایش آگاهی و توجه آنها به تحولات اخیر مسائل اقلیمی کمک کنیم؛ تحولاتی که با وجود تلاشهای فراوان، شدت تخریب را به شدت افزایش دادهاند و حداقل میتوان گفت که این تلاشها «ناکافی» بودهاند!
در گذشته، شناسایی اخبار اقلیمی آسان بود؛ معمولاً در بخش محیطزیست قرار میگرفتند و داستانها حول محور افزایش دما، انتشار کربن، ذوب یخها یا آتشسوزیهای جنگلی، و همچنین سیلها و خشکسالیها میچرخیدند.
اما امروزه، قرار دادن اقلیم در یک بخش مشخص دیگر آسان نیست؛ اقلیم اکنون در آب، غذا، سلامت، انرژی، شهرها، اقتصاد و تأمین مالی، و حتی در توانایی جوامع برای مقاومت در برابر بحرانها حضور دارد. این یکی از مهمترین نکاتی است که میتوان از گزارش دبیرکل سازمان ملل متحد درباره پیشرفتهای حاصلشده در اهداف توسعه پایدار استخراج کرد که در ژوئیه ۲۰۲۶ ارائه شد. این گزارش تلاش میکند تحولاتی را که در طول ده سال پیشرفت در برنامه «تغییر جهان ما» که در اول ژانویه ۲۰۱۶ آغاز شد، بررسی کند و کمتر از پنج سال تا سال ۲۰۳۰ باقی مانده است.
نکته جالب در گزارش این است که تغییرات اقلیمی را به عنوان یک مسئله «محیطزیستی» جدا از زمینهاش بررسی نمیکند، بلکه آن را در شبکه کامل اهداف توسعه پایدار قرار میدهد. بلایای طبیعی تنها بر محیطزیست تأثیر نمیگذارند، بلکه آثار آنها به تولید غذا، زنجیرههای تأمین، قیمتها، آب، سلامت و اکوسیستمها نیز گسترش مییابد.
در مداخلهام که با مخاطبان رویداد به اشتراک گذاشتم، سعی کردم به این باور که در یقین من تبدیل شده است اشاره کنم: رسانه فرصت مهمی برای بازتعریف داستان اقلیمی دارد. به جای پرسیدن درباره اخبار اقلیمی، باید سوال عمیقتر و مرتبطتری با زندگی ما بپرسیم: «تغییرات اقلیمی کجا در میان ماست؟»
وقتی دما از حد معمول فراتر میرود، داستانهایی که ما در قالبهای رسانهای خود روایت و منتقل میکنیم نباید فقط بر چه کسی تأثیر گذاشته و چه اتفاقی برای کارگری که روزها در فضای باز کار میکند، بیمار، دانشآموز و غیره افتاده باشد متمرکز شود. همچنین باید به بارهای انرژی و مصرف برق، آب و قیمت غذا نیز توجه کرد.
خبرنگار و روزنامهنگار محیطزیستی نباید فقط به تصویربرداری از آبگرفتگی خیابانها بسنده کند، بلکه باید بپرسد که منطقه و شهر چقدر برای چنین تغییراتی آماده و سازگار هستند، چه اقداماتی انجام شده، شکافها کجا بودهاند و برای دفعات بعد چه چیزی باید تغییر کند؟
و شاید در اینجا نیاز به بازنگری در خطاب رسانهای خود نیز داشته باشیم. ما مدتهاست که بر تصاویر بلایا، ترس و هشدار تکیه کردهایم. اگرچه این کار برای جلب توجه مفید است، اما به نظر من برای ساختن درک کافی نیست. مخاطب نیاز دارد بداند که خطر بزرگ است، اما همچنین نیاز دارد بداند که تلاشها و راهحلها، سیاستها و سرمایهگذاریها، تجربیات و دانشهایی وجود دارد که میتوان آنها را پیگیری کرد و از مسئولان درباره نتایج آنها پرسوجو نمود.
بنابراین، من معتقدم که رسانه اقلیمی در مرحله بعدی باید از آگاهیرسانی به پاسخگویی منتقل شود. وقتی دولتی طرحی برای سازگاری با تغییرات اقلیمی اعلام میکند، ما باید درباره شاخصها، تأمین مالی و نتایج بپرسیم و درباره دادهها و خطمبنای اولیه پرسوجو کنیم. وقتی یک استان یا شهرداری پروژه سبکی را راهاندازی میکند، نباید فقط به پوشش مراسم افتتاحیه بسنده کنیم، بلکه باید یک سال بعد بازگردیم و بپرسیم چه چیزی از واقعیت سال گذشته تغییر کرده است؟
در جهان عربی ما، گمان نمیکنم که نیاز به وارد کردن یک روایت آماده و از پیشساخته درباره تغییرات اقلیمی داشته باشیم؛ ما داستانهای خودمان را داریم. برای مثال، در منطقه خلیج فارس، این داستان ممکن است درباره آب، انرژی و گرما، سلامت، شهرها و سواحل باشد. در یک کشور کشاورزی، ممکن است درباره آب، محصولات زراعی، غذا و درآمد باشد، و در یک شهر ساحلی، ممکن است درباره دریا، حملونقل، زیرساختها، مسکن و اقتصاد باشد.
شاید این همان پیامی باشد که تلاش کردم در سخنرانی و مداخله خود منتقل کنم: ما نباید تنها به «شوکه کردن» مردم با اخبار تغییرات اقلیمی بسنده کنیم، بلکه باید به آنها کمک کنیم تا بفهمند این تغییرات چه معنایی برای زندگیشان دارد. همچنین، برای سیاستگذاران باید توضیح دهیم که چه اقداماتی میتوان برای پیشگیری و اجتناب از پیامدهای مخرب این تغییرات انجام داد، و آیا واقعاً تحولات و عواقب بیشتری رخ خواهد داد یا خیر. در نهایت، اقلیم داستانی درباره تحولات سیاره ماست و همچنین داستانی درباره چگونگی زندگی ما بر روی این کره خاکی است.
کارشناس پایداری
