پاکیزگی... عنوان میهنها
هنگامی که در «DALcs.org» آمادهسازی برای راهاندازی کارگاه منطقهای درباره رسانه و تغییرات اقلیمی را آغاز کردیم، با مشارکت شتابدهنده انسانی «REVOLV» و تحت نظارت مریام جابالله، فعال و پژوهشگر، هرگز تصور نمیکردم که این بحثهای انتقادی تا این حد تأثیر عمیق و شگرفی به جا بگذارند. آنچه در آن زمان آرزو داشتم، تنها به اشتراکگذاری با همکاران رسانهایمان درباره چگونگی کمک به ارتقای آگاهی و دغدغهمندی آنها نسبت به تحولات اخیر مسائل اقلیمی بود؛ تحولاتی که با وجود تلاشهای فراوان، شدت تخریب را به شدت افزایش دادهاند و حداقل میتوان گفت که این تلاشها «ناکافی» بودهاند.
در گذشته، شناسایی اخبار مرتبط با اقلیم برای ما آسان بود؛ معمولاً این اخبار در بخش محیطزیست قرار میگرفتند. داستانها اغلب حول محور افزایش دما، انتشار کربن، ذوب یخها یا آتشسوزیهای جنگلی، و همچنین سیلها و خشکسالیها میچرخیدند.
اما امروزه، قرار دادن اقلیم در یک بخش مشخص دیگر آسان نیست. اقلیم اکنون در آب، غذا، سلامت، انرژی، شهرها، اقتصاد و تأمین مالی، و حتی در توانایی جوامع برای تابآوری در برابر بحرانها حضور دارد. این یکی از مهمترین نکاتی است که میتوان از گزارش دبیرکل سازمان ملل متحد درباره پیشرفتهای حاصله در اهداف توسعه پایدار، که در ژوئیه ۲۰۲۶ ارائه شد، استخراج کرد. این گزارش در تلاش است تا تحولات دهساله طی شده در چارچوب برنامه «تغییر جهان ما» را که در اول ژانویه ۲۰۱۶ آغاز شد و تنها کمتر از پنج سال تا پایان مهلت آن در سال ۲۰۳۰ باقی مانده است، تحلیل کند.
نکته جالب توجه در این گزارش این است که تغییر اقلیم را به عنوان یک مسئله «محیطزیستی» جدا از بافت خود در نظر نمیگیرد، بلکه آن را در شبکه کامل اهداف توسعه پایدار قرار میدهد. بلایای طبیعی تنها بر محیطزیست تأثیر نمیگذارند، بلکه پیامدهای آنها به تولید غذا، زنجیرههای تأمین، قیمتها، آب، سلامت و اکوسیستمها نیز گسترش مییابد.
در مداخلهام که با مخاطبان این رویداد به اشتراک گذاشتم، سعی کردم به این باوری اشاره کنم که روز به روز در یقین من محکمتر میشود: رسانهها فرصت مهمی برای بازتعریف داستان اقلیمی دارند. به جای پرسیدن درباره «اخبار اقلیمی»، باید پرسش عمیقتر و مرتبطتری با زندگی ما مطرح کنیم: «تغییر اقلیم در میان ما کجا زندگی میکند؟»
وقتی دما از حد معمول فراتر میرود، داستان نباید تنها به این بسنده کند که چه کسی آسیب دیده است و چه اتفاقی برای کارگری که در فضای باز کار میکند، بیمار، دانشآموز و غیره افتاده است. همچنین باید به تحولاتی در بارهای انرژی و مصرف برق، و همچنین در مورد آب و قیمت غذاها پرداخت.
خبرنگار و روزنامهنگار محیطزیست نباید تنها به تصویربرداری از آبگرفتگی خیابانها اکتفا کند، بلکه باید بپرسد که مهمتر از آن چیست: منطقه و شهر تا چه حد برای چنین تحولاتی آماده و سازگار هستند؟ چه اقداماتی انجام شده است، شکافها کجا بودهاند و برای دفعات بعد چه چیزی باید تغییر کند؟
و شاید در اینجا نیاز به بازنگری در گفتمان رسانهای خود نیز داشته باشیم. ما مدتهاست که بر تصاویر بلایا، ترس و هشدار تکیه کردهایم. اگرچه این رویکرد برای جلب توجه مفید است، اما به نظر من برای ساختن درک عمیق کافی نیست. مخاطب نیاز دارد بداند که خطر بزرگ است، اما همچنین نیاز دارد بداند که تلاشها، راهحلها، سیاستها، سرمایهگذاریها، تجربیات و دانشهایی وجود دارد که میتوان آنها را پیگیری کرد و از صاحبان آنها درباره نتایجشان پرسشگری کرد.
بنابراین، من معتقدم که رسانههای اقلیمی در مرحله بعدی باید از «آگاهیبخشی» به سمت «پرسشگری و پاسخگویی» حرکت کنند. وقتی دولتی طرحی برای سازگاری با تغییر اقلیم اعلام میکند، ما باید درباره شاخصها، تأمین مالی و نتایج پرسش کنیم. همچنین درباره دادهها و خطمبنای اولیه سوال کنیم. و وقتی یک استان یا شهرداری پروژهای سبز را راهاندازی میکند، نباید تنها به پوشش مراسم افتتاحیه بسنده کنیم، بلکه باید یک سال بعد بازگردیم و بپرسیم چه چیزی از واقعیت سال گذشته تغییر کرده است؟
در جهان عربی ما، گمان نمیکنم که نیاز به وارد کردن یک روایت آماده و از پیشساخته درباره تغییرات اقلیمی داشته باشیم؛ ما داستانهای خاص خود را داریم. برای مثال، در منطقه خلیج فارس، این داستان ممکن است درباره آب، انرژی، گرما، سلامت، شهرها و سواحل باشد. در یک کشور کشاورزی، ممکن است درباره آب، محصولات زراعی، غذا و درآمد باشد، و در یک شهر ساحلی، ممکن است درباره دریا، حملونقل، زیرساختها، مسکن و اقتصاد باشد.
شاید این همان پیامی باشد که تلاش کردم در سخنرانی و مداخلات خود منتقل کنم: ما نباید صرفاً مردم را با اخبار تغییرات اقلیمی شوکه کنیم، بلکه باید به آنها کمک کنیم تا بفهمند این تغییرات چه معنایی برای زندگیشان دارد. همچنین، برای تصمیمگیرندگان باید توضیح دهیم که چه اقداماتی میتوان برای پیشگیری و اجتناب از پیامدهای مخرب این تغییرات انجام داد، و آیا واقعاً تحولات و عواقب بیشتری رخ خواهد داد یا خیر. در نهایت، اقلیم داستانی درباره تحولات سیاره ماست و همچنین داستانی درباره شیوهای است که ما بر روی این زمین زندگی خواهیم کرد.
