پس از نیم قرن... شیعیان عرب چه به دست آوردند؟
توقفی
نزدیک نیم قرن پس از وقوع انقلاب اسلامی ایران، تحولاتی که ایران و منطقه را درگیر کرده است، گویی بازنگری آرامی را در تجربهای سیاسی تحمیل میکند که پیامدهای آن به چندین کشور عربی نیز سرایت داده و بسیاری از تعادلهای درونی آنها را بازآرایی کرده است.
سؤال امروز که خود را تحمیل میکند، این نیست که در یک نوبت سیاسی یا نظامی چه کسی پیروز و چه کسی بازنده شد، بلکه این است که دستاورد واقعی پروژهای که شعار دفاع از مستضعفان و یاری شیعیان منطقه را سر داده بود، چه بوده است؟
خود مردم ایران که بخش عمدهای از آنها به شدت مخالف هستند، امروز هزینه سیاستهایی را میپردازند که کشور را در چرخهای طولانی از انزوا، تحریمها و درگیریهای نظامی گرفتار کرده و منابع آن را در پروژههای فرامرزی مستهلک ساخته است؛ در حالی که شهروندان ایرانی با فشارهای اقتصادی و معیشتی فزاینده دستوپنج نرم میکنند، دامنه فقر گسترش یافته و فرصتهای توسعه کاهش یافته است.
خلاصه اخبار امروز
اخبار امنیت و قوه قضائیه
از اینجا سؤال دیگری که از اهمیت کمتری برخوردار نیست، مطرح میشود: شیعیان عرب که تعلق مذهبی آنها به یک پروژه سیاسی منطقهای به رهبری تهران گره خورده بود، چه سودی بردند؟
بررسی این تجربه دور از شعارها، پاسخ دردناکی را آشکار میسازد. این سیاستها نه به شکوفایی جوامعی که ادعا میشد برای حمایت از آنها آمدهاند، منجر شد و نه به تقویت ثبات آنها؛ بلکه برعکس، در بسیاری موارد به عاملی اضافی برای تضعیف دولتهای ملی و تعمیق شکافهای داخلی تبدیل شدند.
نگاهی به واقعیت خود ایران کافی است. اگر این پروژه اساساً به نام دفاع از شیعیان بنا شد، نخستین کسانی که باید ثمرات آن را میدیدند، شیعیان ایران بودند. با این حال، واقعیت اقتصادی و اجتماعی آنجا نشاندهنده چالشهای عمیقی است و در عین حال، برخی اقوام و اقلیتها همچنان با مشکلات مزمن توسعهای و سیاسی دستوپنج نرم میکنند که در رأس آنها شیعیان عرب در ایران قرار دارند.
در لبنان، محیط شیعه به دلیل ورود «حزبالله» به یک پروژه فرامرزی که از مرزهای کشور تجاوز میکرد، قیمتهای سنگینی پرداخت و نتیجه آن ویرانی گسترده و تلفات انسانی و اقتصادی عظیمی بود که پیش از هر کس، جوامع محلی را هدف قرار داد.
در سوریه، یکی از مهمترین ستونهای پروژه «ولایت فقیه» با سقوط نظام اسد پس از سالها جنگ که جانها و منابع را مستهلک کرد، فرو ریخت و تأیید کرد که پروژههای ایدئولوژیک فرامرزی ممکن است در اعمال نفوذ موقت موفق باشند، اما در ساخت ثبات پایدار ناتواناند.
در عراق، با وجود ثروتها و امکانات فراوان، همچنان با چالشهای پیچیدهای در زمینه خدماترسانی، توسعه، شکافهای سیاسی و گسترش سلاح خارج از چارچوب دولت مواجه است. این شرایط به شهروند عراقی، چه شیعه باشد، چه سنی و چه کرد، آنچه را که به دنبال آن بود، یعنی امنیت و شکوفایی، نصیب نکرده است.
حتی در صحنههایی که اساساً شیعهنشین نبودند، مانند تجربه جنبش «حماس» یا «جمعه الحوثی» در یمن، مشخص شد که حمایت ایران بخشی از یک پروژه گسترش منطقهای بود، نه پروژهای برای بهبود زندگی «مستضعفان» یا دفاع از منافع ملی آن ملتها.
شاید برجستهترین پارادوکس این باشد که تعداد شیعیان عربی که جان خود را در جنگها و درگیریهایی که از سال ۱۹۷۹ آغاز شد، از دست دادهاند، بسیار بیشتر از آن چیزی است که در طول دورههای تاریخی طولانی، از جمله جنگ عراق و ایران که صدها هزار قربانی عرب به خود دید و بیشتر سربازان عراقی کشته شده در آن جنگ از شیعیان بودند، متحمل شدهاند.
نظام ایران از زمان تأسیس، پروژهای فرامرزی را بر پایه به کارگیری بُعد مذهبی برای ساخت نفوذ سیاسی و نظامی و سپس تبدیل آن به نهادهای، سازمانها و وفاداریهایی فراتر از دولت ملی اتخاذ کرده است. میتوان این روند را «مؤسسهسازی مسئله شیعه» توصیف کرد؛ یعنی انتقال آن از فضای دینی و اجتماعی به فضای سیاسی و امنیتی سازمانیافته.
و در نتیجه، جوامع شیعه در تعدادی از کشورهای عربی، بدون ارادهٔ اکثریت فرزندان خود، به یک پروندهٔ امنیتی در نظر بسیاری از کشورها تبدیل شدند؛ تحوّلی که به خود شیعیان عرب و غیر آنان آسیب رساند، زیرا بخش عمدهٔ آنها تنها به دنبال زندگیای پایدار، شهروندی برابر و آیندهای بهتر برای فرزندانشان در میهن خود است.
شیعیان عرب همواره بخشی جداییناپذیر از بافت ملی کشورهای خود بودهاند و نیازی به سرپرستی سیاسی از خارج از مرزهای میهنشان نداشتهاند. کسانی که در مراحل گذشته تحت تأثیر شعارها قرار گرفتند، با گذشت زمان دریافتند که حفاظت از حقوق از طریق وفاداریهای فرامرزی محقق نمیشود، بلکه از طریق دولت ملی مقتدر و مستحکم امکانپذیر است.
آیندهٔ شیعیان عرب، همانگونه که دفاع از حقوق شهروندان، اعم از شیعه و سنی، و سایر اجزای جامعه، به تثبیت دولت ملی، احترام به قانون و حاکمیت نهادهای قانونی بستگی دارد، نه از طریق وابستگی به پروژههای فرامنطقهای. هرچه دولت ملی قویتر شود، توانایی تمام فرزندان آن برای بهرهمندی برابر از حقوق و آزادیهایشان نیز افزایش مییابد.
وزیر سابق کار و توسعهٔ اجتماعی بحرین
