نشانه‌های اسراف و تکبر

گفت‌وگوها

«هرگاه نعمتی را به انسان عطا کنیم، روی گردان می‌شود و از کنار ما دوری می‌گزیند؛ و هرگاه بدی به او برسد، او فریادخواهیِ طولانی‌مدت است.» (سوره فصلت، آیه ۵۱)

دلایل سقوط در اسراف و تکبر برای هر خردمندی شناخته‌شده است، اما گاهی نشانه‌های آن در رفتار فرد مسرف و متکبر، برای برخی افراد پنهان می‌ماند. از جمله این نشانه‌ها در جهان پرآشوب امروز، موارد زیر را ذکر می‌کنیم:

- تجاوز از حد در اسراف: برخی در استفاده از نعمت مال، زیاده‌روی می‌کنند و با انتخاب خود، از حد تعادل در این زمینه فراتر می‌روند. خواهید دید که اموال خود را به شکلی فراتر از حد معقول، صرف خرید چیزهایی می‌کنند که انتظار نمی‌رود در مصرف آن‌ها اسراف کنند، تا جایی که به مرحله تبذیر می‌رسند.

- تکبر از سر نعمت: انسان زمانی از سر نعمت تکبر می‌ورزد که آن را سبک بشمارد و حتی فرضاً، به طور خودجوش، حق‌دار بودن خود برای دریافت آن را بدیهی بداند. چه این نعمت مال باشد، یا جایگاه والایی، یا روابط فردی مثبت، یا زندگی پربرکت، نشانه تکبر از سر آن، تنها نگاه کردن به آن به عنوان چیزی حاصل‌شده برای تمایز شخصی است، حتی اگر فرد مسرف، کار واقعی‌ای برای اثبات حق‌دار بودن خود انجام نداده یا نکرده باشد!

- پاسخ نیکی با بدی: فرد مسرف و پست‌نژاد، نیکی دیگران به خود را با قصد آزار رساندن به آن‌ها، به ویژه کسانی که پیش‌تر به او خیر کرده یا کمکش کرده‌اند، پاسخ می‌دهد. این کار به هدف جبران روانی احساس کمبودی است که نسبت به آن‌ها دارد، در حالی که بیشتر نیکوکاران، نیکی و احسانی که انجام داده‌اند را به رخ نمی‌کشند، اما در قلب فرد پست‌نژاد و مسرف، عقده‌های روانی قدیمی وجود دارد که تنها با آزار رساندن به کسانی که به او نیکی کرده‌اند، حل می‌شود.

- تکبر بر هم‌نژادان: فرد مسرف بر خانواده، خویشاوندان و هر کسی که به همان محیط اصیل و اساسی که او به آن تعلق دارد، تعلق دارد، تکبر می‌ورزد. این رفتار بی‌ادبانه شاید به دلیل تثبیت بدذاتی در قلبش باشد، چه ذاتی، چه ارثی، یا به دلیل تقلید در کودکی، یا به خاطر طبع بد ذاتی شخصیتش. در هر صورت، نشانه برجسته در این زمینه، این است که هم‌نژادان، قربانیان اولیه تکبر او هستند.

- شرک به خدا و پناه بر خدا به خدا: فرد مسفر، هوش، شانس و آنچه فکر می‌کند توانایی‌های خارق‌العاده‌اش است، و شاید برخی دیگر از انسان‌ها را در کسب نعمت‌هایی که پروردگار عزت به او عطا کرده، شریک می‌داند. و این، به راستی نابودی اوست.

نویسنده کویتی