«ساق تحدق»... مجموعه‌ای از داستان‌های جمال العتابی

مجموعه داستان «ساق تحدق» اثر جمال العتابی، نویسنده عراقی، در سال ۲۰۲۶ توسط انتشارات «اتحادیه عمومی نویسندگان و نویسندگان عراق» منتشر شد. این مجموعه در ۱۲۷ صفحه و شامل ۲۷ داستان کوتاه است که تجربه خلاقانه العتابی را که بیش از نیم قرن قدمت دارد، بازتاب می‌دهد. او در این آثار میان نقد هنری تجسمی، موسیقی و روایتگری پیوند برقرار کرده است که این امر غنای بصری و عمق داستان‌هایش را توضیح می‌دهد. در داستان‌های العتابی، حافظه به ابزاری برای مقاومت تبدیل می‌شود؛ نویسنده رویدادها را به صورت قطعات پراکنده ارائه می‌دهد و خواننده را به بازسازی آن‌ها وامی‌دارد. این ویژگی در داستان «دفترچه تلفن» مشهود است؛ جایی که شخصیت اصلی «کامل» یک دفترچه تلفن قدیمی پیدا می‌کند که به دروازه‌ای برای بازیابی تاریخ ویران‌شده تبدیل می‌شود. راوی می‌گوید: «به دفترچه‌ای که در تمام آن مدت به دنبالش بود، خیره شد؛ دورانی که موجی از خشونت را شاهد بود... و به همین دلیل مجبور به فرار و رهایی از جهنم شد.» اعداد سرد به گواهی بر زندگی‌های محو شده تبدیل می‌شوند. در یکی از داستان‌ها، کامل با دوستش «نزار» تماس می‌گیرد و متوجه می‌شود که نزار فلج شده و توانایی سخن گفتن را از دست داده است، اما نزار می‌گوید: «اکنون به نیمی از یک مرد تبدیل شده‌ام... اما حافظه‌ام هنوز زنده است.» (مجموعه، صفحه ۱۰). این لحظه مفهوم کل مجموعه را خلاصه می‌کند: «شاید بدن فرو بپاشد، اما حافظه آخرین دژ مقاومت در برابر ویرانی باقی می‌ماند.»

این مقاومت در داستان «آخرین چای‌فروش» نیز ادامه می‌یابد؛ جایی که دو دوست «حسن و کریم» پس از سال‌ها جدایی و سرکوب همدیگر را ملاقات می‌کنند. کریم فاش می‌کند که ترس باعث شده نامش را برای مدتی طولانی انکار کند: «حتی از نام خودم می‌ترسیدم ای حسن، سایه‌ام مرا تعقیب می‌کرد.» سپس این دیدار را با جمله‌ای سرشار از درد به پایان می‌رساند: «حسن... اگر فردا بیایی و یک بار به من بگویی سلام کریم، قول می‌دهم پاسخ دهم... اما تأخیر نکن، زیرا من دارم شکل رویا را فراموش می‌کنم.»