چشمانداز تربیتی راهبردی
به باور من، نظام ایران یکی از بزرگترین و وخیمترین اشتباهات خود را زمانی مرتکب شد که چند روز پیش، با هدف قرار دادن برخی کشتیهایی که از تنگه هرمز عبور میکردند، از طریق مسیر کشتیرانی مجاور ساحل سلطنت عمان اقدام کرد.
سپس دوباره به سیاست تهاجم و تهدید به بستن تنگه بازگشت و بدین ترتیب روح موافقتنامهای را که با میانجیگری قطر و پاکستان با ایالات متحده به دست آمده بود، نقض کرد.
این رفتار، پرسشهای مشروعی را درباره میزان آمادگی نظام ایران برای بهرهبرداری از فرصت آشتی با نگاهی نو، به جای بازگشت به استفاده از امنیت کشتیرانی و آزادی عبور و مرور انرژی در خلیج فارس به عنوان ابزار فشار و باجگیری، که نه تنها کشورهای منطقه، بلکه اقتصاد جهانی را نیز در بر میگیرد، دوباره مطرح کرد.
دولتها و مردم کشورهای عربی خلیج فارس، مانند بسیاری از کشورهای جهان، امیدوار بودند که این آشتی دوام بیاورد و دریچهای جدید برای کاهش تنشها بگشاید، با وجود تردیدها و پرسشهایی که پیرامون آن وجود داشت و برخی آن را دستاوردهایی میدانستند که نظام ایران پس از یک رویارویی نظامی سخت به دست آورده است.
اما تأیید منطق آشتی به معنای نادیده گرفتن اشتباهات نیست، و همچنین انتخاب مسیر سیاست به معنای پاداش دادن به سیاستهایی نیست که باعث بحرانها شدهاند. موفقیت هر توافقی به توانایی طرفین در خواندن لحظه تاریخی و رفتار مسئولانه بستگی دارد.
وقتی جنگ در اواخر ماه فوریه سال گذشته میان ایالات متحده و اسرائیل از یک سو و ایران از سوی دیگر آغاز شد، به نظر میرسید برخی بر این باور بودند که حملات نظامی گسترده منجر به فروپاشی سریع نظام ایران خواهد شد.
اما تاریخ ثابت کرد که محاسبات جنگ با محاسبات سیاست متفاوت است و مردم، هرچقدر هم از وضعیت داخلی خود ناراضی باشند، معمولاً زمانی که احساس تهدید خارجی کنند، در اطراف کشور خود متحد میشوند. بنابراین، نظامها معمولاً تنها تحت فشارهای خارجی سقوط نمیکنند، بلکه زمانی فرو میریزند که دلایل بقای خود را از درون از دست میدهند.
از این منظر میتوان تصمیم رئیسجمهور آمریکا، دونالد ترامپ، برای گذار از رویارویی به آشتی را درک کرد. برخی این توافق را پاداشی برای نظام ایران دیدند، در حالی که دیگران آن را تلاشی واقعبینانه برای جلوگیری از لغزش منطقه به مرحلهای خطرناکتر تفسیر کردند.
ایران پس از دههها تحریم، انزوا و اتلاف منابع در پروژههای نفوذ خارجی، به مرحلهای دشوار از نظر اقتصادی، سیاسی و نظامی رسیده بود و رویاروییهای نظامی اخیر حجم فشارها را افزایش داد و ادامه تشدید تنشها را برای ایران و کل منطقه خطرناک کرد.
در اینجا اهمیت سیاست برجسته میشود؛ زیرا هر توافق با دشمنی که در مرحله ضعف قرار دارد، لزوماً پاداش دادن به او نیست. در بسیاری از موارد، آشتی وسیلهای برای جلوگیری از هرجومرجی است که پیامدهای آن خطرناکتر از خود جنگ است.
تجربه آلمان پس از جنگ جهانی اول درس مهمی ارائه میدهد؛ «معاهده ورسای» در سال ۱۹۱۹ شرایط سختی را بر آلمان شکستخورده تحمیل کرد و احساس عمیقی از تحقیر ایجاد نمود که آدولف هیتلر بعدها از آن برای ساختن پروژهای افراطی بهره برد و جهان را به جنگی ویرانگرتر کشاند.
درس این نبود که آلمان مسئول نتایج جنگ نبود، بلکه این بود که تبدیل شکست به تحقیر دائمی، میتواند بذر درگیری جدیدی را بپراکند، به جای پایهگذاری صلحی پایدار.
از این زاویه میتوان به توافق با ایران نگریست؛ هدف اعطای مشروعیت رایگان به هیچ طرفی نیست، بلکه دادن فرصتی برای گذار از منطق رویارویی به منطق سیاست است.
اما این فرصت، نظام ایران را ملزم میکند تا توانایی خود را برای کنار گذاشتن ابزارهای تهدید و باجگیری و احترام به امنیت همسایگان، آزادی کشتیرانی و قواعد روابط بینالملل اثبات کند.
تاریخ تنها کسانی را که در جنگها پیروز شدند به یاد نمیآورد، بلکه کسانی را نیز به خاطر میسپارد که حکمت جلوگیری از آغاز جنگ بعدی را داشتند. همچنین به ما میآموزد که فرصتهایی که سیاست به آنها داده میشود، اگر به درستی استفاده نشوند، تا ابد باز نخواهند ماند.
به همین دلیل، حکم نهایی درباره این سازش، منوط به آنچه روزهای آینده آشکار خواهد کرد باقی خواهد ماند؛ یا این سازش به الگویی از پیروزی عملگرایی بر انتقامجویی تبدیل میشود، یا به فرصتی دیگر که از دست رفته است، زیرا یکی از طرفین درک نکرده است که صلح، به شجاعتی نیاز دارد که کمتر از شجاعت به راه افتادن برای جنگ نیست.
