جوتیریش از «رویارویی جهانی» میان قدرتهای بزرگ هشدار میدهد: آنها باید مرزهای توانایی خود را درک کنند - صرماد
آنتونیو گوتِرِش، دبیرکل سازمان ملل متحد، از لغزش به سوی «رویارویی جهانی» با حاشیهراندن نقش این سازمان بینالمللی هشدار داد و معتقد است که بنبست آمریکا با ایران و تهاجم روسیه به اوکراین «حدود آشکار تواناییهای قدرتهای بزرگ» را آشکار ساخته است. او از نادیده گرفته شدن نقش سازمان ملل در جهانی چندقطبی انتقاد کرد.
در حالی که به پایان دههای که در رأس سازمان ملل سپری کرد نزدیک میشود، گوتِرِش در مصاحبهای با روزنامه «فایننشال تایمز»، جهانی را توصیف کرد که «بازآرایی شده است»؛ جهانی که در آن عوامل متعدبی دخیل بودهاند، از جمله «کاهش سلطه آمریکا و ظهور قدرتهای جدید»، به همراه «درسهای سختی که از جنگهایی گرفته شده است که قدرتهای بزرگ در دوران جنگ سرد (روسیه و ایالات متحده) انتخاب کردند تا در آنها درگیر شوند، اما در کسب پیروزیهای قاطع شکست خوردند».
سیستم جهانی چندقطبی
در حالی که سازمان ملل با بحران مالی، کاهش روحیه و شکاف میان قدرتهای بزرگ دستوپنج نرم میکند، دبیرکل هشدار داد که جهانی چندقطبیتر بیشتر، نویدبخش لغزش به سوی رویارویی جدید است «مگر اینکه نهادهای جهانی با این واقعیت سازگار شوند».
گوتِرِش گفت: «زمان آن رسیده که قدرتهای بزرگ با محدودیت توانایی خود آگاه شوند.» او افزود: «اگر به آنچه در ماههای اخیر رخ داده نگاه کنیم،会发现 که توانایی قدرتهای بزرگ برای تحمیل اراده، قدرت یا استفاده از زور در موارد متعددی به شدت محدود شده است.»
او ادامه داد: «به آنچه با روسیه و اوکراین رخ داد نگاه کنید»، اشاره به تهاجم روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲ که مسکو انتظار داشت چند روز طول بکشد.
گوتِرِش افزود: «به آنچه با ایالات متحده و ایران رخ داد نگاه کنید»، اشاره به جنگ ایران. ایالات متحده امیدوار بود که تهران در فوریه تسلیم شود، اما پس از شش ماه، نظام ایران همچنان پابرجاست و تنگه هرمز، مهمترین گذرگاه انرژی جهان را بسته است.
گوتِرِش گفت که «قدرتهای بزرگ باید درک کنند که اوضاع تغییر کرده و وزن کشورهای مختلف دگرگون شده است» و این شکستها را بخشی از تحول جهان از سیستمی که پس از جنگ سرد توسط آمریکا رهبری میشد، به جهانی چندقطبی دانست.
شورای صلح
گوتِرِش، نخستوزیر سابق پرتغال که ۷۷ سال دارد، ایده «شورای صلح» را که توسط رئیسجمهور آمریکا، دونالد ترامپ، ایجاد شد، رد کرد. این شورا، گردهمایی از رهبران بینالمللی است که سال گذشته با تمرکز اولیه بر دستیابی به توافق میان اسرائیل و جنبش «حماس» تأسیس شد و نمیتواند رقیب شورای امنیت سازمان ملل باشد؛ او به شکست این شورا در پیشبرد پیشرفت در غزه اشاره کرد.
گوتِرِش گفت: «با وجود تمام دشواریهایی (که سازمان ملل ممکن است با آنها روبرو شود)، حقیقت این است که اگر به آنچه در غزه رخ میدهد و به اقدامات انجامشده و پیشرفتهای حاصلشده نگاه کنید، بیایید صادق باشیم، سازمان ملل طرفی نیست که باید نگران باشد. بلکه دیگران باید نگران کاری باشند که انجام میدهند.»
در طول دههای که گوتِرِش در رأس سازمان بینالمللی سپری کرد، حضور سازمان ملل به عنوان میانجی در بحرانهای جهانی کاهش یافته است. برخی از مقامات فعلی و سابق معتقدند که گوتِرِش و سازمان ملل در دوره دوم ریاستجمهوری او اشتباه کردند، زمانی که حضور آنها در مناطق جنگی در سراسر جهان کمتر محسوس شد، در حالی که به نظر میرسید تمرکز او از میانجیگری در مناقشات به چالشهای گستردهتر اجتماعی مانند مبارزه با تغییرات اقلیمی تغییر یافته است.
گوتِرِش دشواری میانجیگری در جنگهای اوکراین، غزه و ایران را میپذیرد. او گفت که شورای امنیت، دستگاه تصمیمگیری سازمان ملل، به دلیل موانعی که ایالات متحده و روسیه، دو عضو دائم دارای حق وتو که به دنبال تحقق اهداف خود هستند، ایجاد کردهاند، «عملیاً فلج» شده است.
او همچنین اقرار میکند که سازمان ملل متحد به دلیل جنگ داخلی در سودان به حاشیه رانده شده است، پس از آنکه «خرابکاران» خارج از کشور از بنبست در شورای امنیت سوءاستفاده کرده و در درگیریها مداخله کردند.
او افزود: «اکنون احساس مصونیت از مجازات حاکم است.» و اضافه کرد: «نفوذ ما به شدت کاهش یافته است» به دلیل نبود شورای امنیتی توانمندی که به کشورها اطلاع دهد که «باید به رفتار مورد انتظار پایبند باشند و در غیر این صورت با مجازات مواجه خواهند شد».
اما او انصراف از تلاشهای میانجیگری را تکذیب میکند و با تأکید بر سفر اخیر خود به قبرس، که از ۶۰ سال پیش درگیر تقسیمبندی است، گفت: «میانجیگری امروز بسیار دشوار است و نتایج محدود است. اما ما تسلیم نمیشویم.» او اضافه کرد که ایالات متحده نیز در میانجیگری در لبنان، غزه، سودان و لیبی با دشواری مواجه شده است.
در مورد انتقاداتی که بیان میکند صدای سازمان ملل در دوران ریاست او «کمرنگتر» شده است، او استدلال کرد که او از معدود کسانی بود که به وضوح درباره جنگ در اوکراین، حمله «حماس» به اشغالگری اسرائیل در ۷ اکتبر ۲۰۲۳ که آن را «وحشیانه و غیرقابل قبول» توصیف کرد، و حمله انتقامجویانه اسرائیل به غزه که آن را «کاملاً غیرقابل قبول» خواند، سخن گفت.
انتقادات او از عملکرد اسرائیل و روسیه خشم هر دو کشور را برانگیخت. او به شدت اتهام اسرائیل مبنی رویکرد سازمان ملل به تبعیض نهادی علیه خود را رد میکند. و گفت: «فکر میکنم ما در سمت صحیح تاریخ ایستادهایم. ما از آنچه ضروری بود دفاع کردیم تا دو مردم بتوانند با هم زندگی کنند.»
فشارهای مالی
همانطور که برای بسیاری از هشت جانشین او رخ داد، گوتیرش متوجه شد که بزرگترین مشکلاتش اغلب در رابطهاش با ایالات متحده نهفته است. رئیسجمهور آمریکا، دونالد ترامپ، نارضایتی خود را از عملکرد و دستور کار چندجانبهگرایانه سازمان ملل پنهان نکرد.
دولت ترامپ حمایت خود را از سازمان بهداشت جهانی و سایر آژانسهای وابسته به سازمان ملل پس گرفت و بودجه دهها عملیات این سازمان را متوقف کرد. بر اساس گزارش سازمان ملل، ایالات متحده بیش از دو میلیارد دلار بدهی معوقه به بودجه سازمان ملل و سه میلیارد دلار به عملیاتهای حفظ صلح دارد، اگرچه واشنگتن اعلام کرده قصد دارد ۷۲۵ میلیون دلار را برای بودجه آزاد کند.
گوتیرش بر کاهشهای شدید نظارت کرد که منجر به از دست رفتن هزاران شغل شد. مقامات آمریکایی کاهش بودجه را به عنوان گامی اولیه استقبال کردند، اما معتقدند که این اقدام باید سالها پیش اجرا میشد. مطلعین از امور سازمان ملل اقرار میکنند که دوره پس از جنگ سرد شاهد گسترش چشمگیر اهداف این سازمان و همچنین دوگانگی پرهزینه در تفویض اختیارات آن بود.
گوتیرش، با اشاره به فشارهای مالی، گفت: «بسیاری فکر میکردند چندین آژانس وابسته به سازمان ملل فرو خواهند پاشید. هیچچیز فرو نپاشید. و البته تواناییهای ما کاهش یافته است. آیا (آژانسها) نزدیک به فروپاشی هستند؟ خیر، زیرا ما به گونهای سازماندهی شده بودیم که به ما امکان میداد به سرعت سازگار شویم.»
او اضافه کرد: «با وجود حجم عظیم بدهیهای معوقه که حدود چهار میلیارد دلار است، توانستیم فعالیتهایمان را ادامه دهیم. و در بودجه سال ۲۰۲۶ تعداد مشاغل را ۲۲ درصد کاهش دادیم. و نمیدانم کدام مؤسسه دولتی در جهان چنین کاری انجام داده است.»
او گفت که تعداد سربازان مشارکتکننده در عملیاتهای حفظ صلح سال گذشته ۲۵ درصد کاهش یافت. و اضافه کرد: «ما میتوانستیم این نیروها را یکی پس از دیگری کاهش دهیم، و شاید فایننشال تایمز متوجه این موضوع نمیشد.»
رابطه گوتیرش با ترامپ
رابطه گوتیرش با ترامپ نامناسب بوده و آنها تنها به ندرت در دوران دوم ریاست جمهوری آمریکا با یکدیگر گفتگو کردهاند. اما او گفت که فراتر از تیترهای خبری، سازمان ملل و ایالات متحده در چندین مناقشه همکاری دارند، از جمله در صحرای غربی، لیبی و سودان. او همچنین نقش سازمان ملل را در کمک به واشنگتن برای مقابله با بحران انسانی در هائیتی برجسته کرد. و گفت، با اشاره به این همکاری: «گاهی اوقات تفاوتی بین آنچه مردم میگویند و آنچه انجام میدهند وجود دارد... بین بیانیه و واقعیت.»
همزمانی پیمان امضا شده توسط آنتونیو گوتِرِش، دبیرکل سازمان ملل، با ظهور طبقهای جدید از «قدرتهای میانی» به عنوان بازیگرانی در حال تقویت بر صحنه جهانی، از جمله غولهای جهان جنوب مانند هند، به همراه کشورهای خلیج فارس، رخ داد.
گوتِرِش این روند را «روندی بسیار مثبت» میداند که باید نهادهای بینالمللی، مانند صندوق بینالمللی پول و بانک جهانی، را به تغییر ساختارهایشان وادارد تا بازتابدهنده جهان امروز باشند، نه جهانی که در زمان تأسیس آنها در سال ۱۹۴۵ وجود داشت.
اما او هشدار داد که این تحول باید با احتیاط بسیار زیادی مدیریت شود. اگر قدرتهای جهانی به سرعت اقدام نکنند تا این نهادها را با تغییرات جهان هماهنگ سازند، «خطر آن است که چندقطبی شدن به رقابت بیشتر و در نهایت به رویارویی بیشتر تبدیل شود.»
او افزود: «فراموش نکنیم که اروپا پیش از جنگ جهانی اول چندقطبی بود. اما در غیاب نهادهای چندجانبه برای مدیریت امور جهانی، نتیجه آن جنگ جهانی اول بود.»
اصلاح شورای امنیت
قدرتهای میانی و کشورهای کوچکتر با شدت برای اصلاح شورای امنیت فشار میآورند؛ شوراایی که ایالات متحده، چین، روسیه، بریتانیا و فرانسه، یعنی پیروزان جنگ جهانی دوم در سال ۱۹۴۵، حق وتو را نه تنها بر تصمیمات، بلکه همچنین در انتخاب دبیرکل دارند.
گوتِرِش میگوید حضور سه کشور از پنج کشور دارای حق وتو در اروپا «غیرقابل تداوم است». او افزود: «واقعیت بر زمین در نهایت خود را تحمیل خواهد کرد. و سازگاری شورای امنیت با وزن نسبی قدرتهای مختلف در جهان... اجتنابناپذیر خواهد شد.»
اما او اذعان میکند که توافق بر سر اعضای دائمی جدید در شورای امنیت اصلاحشده «سخت خواهد بود». او گفت: «قدرت هرگز داده نمیشود، بلکه باید گرفته شود. و سوال این است که چگونه میتوانیم جامعه بینالمللی را سازماندهی کنیم تا شرایطی را فراهم سازیم که امکان گرفتن آن قدرت را فراهم کند.»
با تشدید رقابت برای جانشینی او پس از پایان دوره پنجساله دومش در دسامبر، نامزدها اشاره کردند که مایلند سازمان ملل حضور پررنگتری در بحرانهای جهانی داشته باشد.
یکی از آنها از احتمال مواجهه سازمان ملل با «مرگی آهسته» در صورت عدم انجام اصلاحات جامع سخن گفت و به کاهش فعالیتهای آن اشاره کرد. تنها توصیه گوتِرِش به جانشینش این بود: «خودت باش و کاری را انجام بده که معتقدی درست است.»
گوتِرِش در جلسات خصوصی درباره نگرانیهایش از احتمال کاهش قدرت و دامنه فعالیت سازمان ملل در آینده صحبت کرد. اما او احتمال اینکه این سازمان سرنوشت مشابهی با جامعه ملل داشته باشد، که اهمیت خود را در دوره پیش از جنگ جهانی دوم از دست داد، رد میکند.
گوتِرِش گفت که بزرگترین خدمتی که سازمان ملل در دهههای هشتگانه عمرش، علیرغم «همه دشواریها و مشکلاتش» ارائه داده، جلوگیری از وقوع جنگ بین قدرتهای بزرگ بوده است.
گوتِرِش بهویژه به سوابق خود در دفاع از مبارزه با تغییرات اقلیمی، در برابر رهبران پوپولیستی که از اهمیت این مسئله میکاهند، افتخار میکند.
گوتِرِش میگوید: «دبیرکل اختیاراتی ندارد. او دارای صدا و توانایی نسبی برای گرد هم آوردن طرفین پشت یک میز است. اما قدرت موضوع دیگری است و ما آن را نداریم. اما این صدا خاموش نخواهد شد.»
