اُمکلثوم یا اُمفیروز؟
روزنامه معتبر «الرأي» در صفحه هنری خود پرسشی را مطرح کرد که شایسته بحث است: «سیاره شرق یا همسایه ماه... کدام یک اولویت دارد؟» در تلاشی برای مقایسه دو صدای بزرگ از بزرگترین صداهای تاریخ آواز عربی.
این پرسش در ظاهر زیباست، اما امکلثوم و فیروز دو پله بر روی یک نردبان نیستند، بلکه دو مکتب هنری متفاوتاند که در قله به هم رسیدند، اما در مسیر رسیدن به آن متفاوت بودند.
امکلثوم مکتبی مستقل و خودکفا بود؛ مکتب طرب بزرگ عربی، قصیده، لحن بلند، بداههپردازی و توانایی استثنایی در تسخیر صحنه و مخاطب برای ساعتها گوشسپاری و هیجان.
فیروز نیز مکتبی مستقل و خودکفا بود؛ دنیای خاص خودش را داشت، صدایی بیهمتا، و آهنگی که به آرامی در حافظه نفوذ میکند و شعر، موسیقی، تصویر، مکان و دلتنگی را با هم جمع میکند.
و امکلثوم، در مقابل، اسیر شب یا شامگاه نبود؛ او برای صبح، نور، زندگی و کشاورز خواند، همانگونه که برای عشق، میهن، عید و انسان خواند.
در وجدان ما «یا صباح الخیر یا اللي معانا» (ای صبح بخیر، ای کسانی که همراه مایی) زنده است، همانگونه که در وجدان ما «یا لیلة العید آنستینا» (ای شب عید، ما را یاری کردی) جای دارد.
و در وجدان ما فیروز است که میگوید «مکه» و «زهرة المدائن» (گل شهرها)، همانگونه که در وجدان ما امکلثوم است که برای میهن، انسان و زمین میخواند.
بنابراین، مسئله این نیست که یکی برای صبح و دیگری برای عصر میخواند، یا اینکه یکی برای طرب و دیگری برای آرامش؛ هر دو توانستند فضاهای مختلف را پیمایش کنند، هرگاه لحن و شعر چنین خواسته باشند.
اولی (امکلثوم) مخاطبی دارد که لحظه طرب را منتظر است، و دومی (فیروز) مخاطبی دارد که خود را در یک جمله موسیقایی، یک کلمه یا یک لحن مییابد.
اما مخاطب در هر دو مورد به دنبال یک چیز است: احساس.
هنرمند بزرگ کسی نیست که فقط بلندترین صدا را داشته باشد، بلکه کسی است که بتواند صدایش را در وجدان مردم زنده نگه دارد.
امکلثوم نیازی ندارد تا از جایگاه خود پایین بیاید تا فیروز بالا برود، و فیروز نیازی ندارد تا یک قدم عقبنشینی کند تا امکلثوم در قله باقی بماند.
بلکه حضور هر دو در کنار هم، بخشی از شکوه آواز عربی در قرن بیستم را ساخت.
هر کدام از آنها فضایی از طرب، عشق، اندوه، درد، شادی و دلتنگی به مخاطب خود بخشید، و هر کدام ردپایی برجای گذاشتند که تکرار آن دشوار است.
اگر پاسخ دادن به نظرسنجی «الرأي» ضروری باشد، پاسخ من این است:
من یکی را علیه دیگری انتخاب نمیکنم؛ زیرا هنگامی که امکلثوم را انتخاب میکنم، نمیتوانم فیروز را انکار کنم، و هنگامی که فیروز را انتخاب میکنم، نمیتوانم امکلثوم را نادیده بگیرم.
آنها رقیب بر سر قله نیستند... آنها از قلههایی هستند که تاریخ آواز عربی را ساختند.
