یمن در میان بحران و وفاداری
وقتی رئیسجمهور سابق علی عبدالله صالح، توسط گروه حوثیها به قتل رسید، بسیاری گمان کردند که صحنه یمن وارد مرحلهای جدید شده و درگیری به پایان نزدیکتر شده و موازنه نیروها بهطور قاطع به نفع گروه حوثیها تغییر کرده است. سپس تحولات نظامی که در جبهههای مختلف رخ داد، به این باور شتاب بیشتری بخشید.
بسیاری شرط بستند که پیروزیهای متوالی میتواند راه را برای بازپسگیری صنعا و بازگشت نهادهای دولتی هموار کند و شاید این امر با بازپسگیری نمادین ۲۶ سپتامبر به عنوان یک مناسبت ملی که معنای جمهوری و دولت را تأیید میکند، همزمان شود.
اما نه آن و نه این، محقق نشد... انتقام خون صالح گرفته نشد و کسبهای نظامی ادامه نیافت، بلکه همه با آنچه در ساحل غربی رخ داد، شوکه شدند؛ در حالی که روایتهایی درباره بازچینش نظامی و «توطئهای» که به مرحله «خیانت به وطن» رسید، وجود داشت که دلیل آن بود!
به نظر من، هسته مشکل یمن تا حد زیادی به آنچه میتوان «مسئله وفاداری» نامید، مرتبط است؛ یعنی پرسشی درباره اینکه اولویت تعلق سیاسی به چه کسی است: دولت یا گروه، وطن یا رهبر، نهادهای دولتی یا مراکز نفوذ؟
این مسئله صرفاً یمنی نیست، بلکه پدیدهای است که بسیاری از کشورها آن را تجربه کردهاند، به ویژه آنهایی که مدتها از ضعف نهادهای دولتی و کاهش مفهوم شهروندی برابر رنج بردهاند. کشورها تنها زمانی وارد مرحله ثبات واقعی میشوند که تعلق به دولت به چارچوب برتر تبدیل شود که درون آن وفاداریهای اجتماعی، سیاسی، منطقهای، مذهبی و قبیلهای سازمانیافته شود.
تجربه کشورهای موفق در ساخت نهادهای مدرن نشان داده است که تحول واقعی زمانی آغاز میشود که شهروند پیش از آنکه پیرو گروه، منطقه یا رهبری باشد، شهروند باشد و دولت چتری برای تمام فرزندانش باشد، نه ابزاری در دست یک طرف علیه طرف دیگر.
اما وقتی مراکز وفاداری متعدد شوند، دولت شروع به از دست دادن توانایی تصمیمگیری مستقل میکند و نهادهای دولتی به تدریج به میدان رقابت بین نیروها و نخبگان تبدیل میشوند و نفوذ شخصی، قبیلهای، مذهبی یا مالی تأثیر بیشتری از متون قانونی و نهادهای اساسی پیدا میکند.
صعود حوثیها شاید نمونه واضحی از خطر فروپاشی مفهوم دولت باشد. گروهی که با امکانات محدود شروع کرد، توانست در عرض چند سال از محدوده جغرافیایی باریک، از صعدة به دماج، سپس عمران و سپس صنعا برسد و به بازیگر اصلی در معادله قدرت و جنگ در یمن تبدیل شود.
اما خواندن صحنه یمن تنها از درون کافی نیست. تفاوت در دیدگاههای منطقهای یکی از عواملی بود که به پیچیدگی بحران کمک کرد، اگر استراتژی واحد و واضحی وجود نداشت که اختلافات و تفاوتها را به نفع عمق استراتژیک خلیج فارس و جهان عرب حل کند، یمن از چنگ حوثیها و کسانی که پشت آنها هستند خارج نخواهد شد.
امروز لازم است منافع امنیتی و استراتژیک عمومی بر هرگونه محاسبات باریکی که ممکن است هزینههای سنگینی برای کسانی که وضعیت را با چشمی واحد میبینند و بررسی میکنند، داشته باشد، برتری یابد. یمن امروز به وضوح و صراحت به توافق منطقهای برای حمایت از یک دولت یمنی واحد و قدرتمند نیاز دارد، همزمان با توافق یمنی بر شکل دولت و آینده آن.
