چین نفت ایران را میخرد... بدون جنگهای تهران
- پکن تهران را بهعنوان یک اهرم فشار راهبردی میبیند که ممکن است در نگاه چین، آن را از یک شریک مفید به یک بار غیرقابل پیشبینی تبدیل کند. وزیر خزانهداری آمریکا، اسکات بننت، چین را در کانون کمپین اقتصادی گستردهای قرار داد که واشنگتن علیه ایران به راه انداخته است. تهدید او به اتخاذ اقدامات بیشتر علیه محمولههای نفتی ایران، یک آزمون عملی ایجاد میکند: پکن تا چه حد از خطرات اقتصادی و دیپلماتیک برای حفظ باقیمانده تجارت نفتی خود با تهران آماده پذیرش است؟
چین بزرگترین شریک تجاری ایران، اصلیترین مشتری نفت آن و مهمترین سپر دیپلماتیکش در شورای امنیت است. پکن تحریمهای یکجانبه آمریکا را رد میکند و تأکید دارد که تجارتش با تهران مشروع است. با این حال، هیچ تضمین امنیتی ارائه نداده و بیشتر سرمایهگذاریهای مرتبط با توافق همکاری راهبردی ۲۵ ساله میان دو کشور را به تعویق انداخته است؛ همچنین از درگیری مستقیم در درگیری ایران با ایالات متحده و اسرائیل پرهیز کرده است.
شواهد نشان نمیدهد که چین از ایران دست کشیده باشد، بلکه ماهیت نامتقارن رابطه آنها را آشکار میسازد؛ پکن تهران را یک شریک راهبردی مفید میبیند، نه متحدی که روابطش با واشنگتن یا منافع بسیار بزرگترش در کشورهای خلیج فارس را برای دفاع از او به خطر بیندازد.
توافق همکاری جامع ۲۵ ساله که در سال ۲۰۲۱ امضا شد، بهطور گسترده با سرمایهگذاریهای احتمالی چین به ارزش تا ۴۰۰ میلیارد دلار مرتبط دانسته شد. این رقم از یک پیشنویس نشتی و گزارشهای رسانهای سرچشمه گرفته است، نه از تعهد الزامآور در متن نهایی توافق. سرمایهگذاریهای واقعی چین در سطح ۵ میلیارد دلار باقی مانده است، رقمی که بسیار کمتر از تعهدات چین در کشورهای همسایه است.
ارزیابی که به کنگره آمریکا ارائه شد، نشان داد که تنها ۱۸۵ میلیون دلار در پروژههای جدید چینی در طول یک دوره زمانی مشخص مورد مطالعه ثبت شده است. سفر رئیسجمهور سابق ایران، ابراهیم رئیسی، به پکن در سال ۲۰۲۳، نگرانی ایران از کندی اجرای توافق را بازتاب داد، در حالی که چین تنها به ارائه اطمینانهای کلی بسنده کرد و از اعلام پروژههای بزرگ جدید خودداری نمود.
شرکتهای دولتی چین به خدمات بانکی، بیمه، فناوری و بازارهای بینالمللی وابسته هستند. بنابراین، انگیزه قابلتوجهی برای به خطر انداختن این منافع در اقتصادی تحت تحریم ندارند، جایی که عملیات پرداخت، اجرای قراردادها و انتقال سود به خارج همچنان دشوار است. چین سند راهبردی را امضا کرد اما از تزریق سرمایهای که میتوانست آن را به یک اتحاد اقتصادی تبدیل کند، خودداری نمود.
انرژی ستون فقرات این رابطه است، اما وابستگی متقابل به شدت به نفع چین است؛ چین بیش از ۸۰ درصد از صادرات نفتی ایران را در سال ۲۰۲۵ خریداری کرد و برخی برآوردها نشان میدهند که این نسبت به ۹۰ درصد نزدیک است. محمولههای ایرانی - که به حدود ۱.۳۸ میلیون بشکه در روز میرسید - حدود ۱۲ درصد از میانگین واردات نفت خام چین در آن سال را تشکیل میداد؛ نسبتی مهم اما قابل جبران از منابع دیگر.
مقادیر زیادی از این نفت با تخفیفهایی بین ۸ تا ۱۰ دلار برای هر بشکه توسط پالایشگاههای مستقل (که به عنوان پالایشگاههای «کتری چای» یا teapot refineries شناخته میشوند) خریداری شد، نه توسط شرکتهای بزرگ دولتی چین؛ زیرا این شرکتهای بزرگ برای اجتناب از خطرات تحریمهای آمریکا، از تعامل مستقیم با نفت خام ایرانی پرهیز کردند.
بر این اساس، ایران برای فروش بخش عمدهای از صادرات نفتی خود به چین متکی است، در حالی که پکن برعکس، قادر است نفت خام را از روسیه، عربستان سعودی، عراق، امارات متحده عربی، استرالیا، برزیل و سایر کشورهای تولیدکننده تأمین کند. بنابراین، تهران جایگزین آسانی برای مشتریان چینی خود ندارد، در حالی که پکن توانایی کاهش یا جایگزینی تأمینکنندگان ایرانی را با منابع دیگر دارد.
در آغاز جنگ در ۲۸ فوریه گذشته، چین دارای ذخایر استراتژیک و تجاری نفت خامی به میزان بین ۱.۳ تا ۱.۵ میلیارد بشکه بود که برای پوشش میانگین واردات بیش از ۱۰۰ روز کافی بود. در ماه مه، حدود ۵۰۰ هزار بشکه در روز از ذخایر خود برداشت شد و در ژوئن این رقم به حدود ۹۴۰ هزار بشکه در روز رسید. با این حال، در ژوئیه، کاهش نرخ پالایش در پالایشگاهها به پکن امکان داد تا تشکیل ذخایر را با نرخی حدود ۲۱۰ هزار بشکه در روز از سر بگیرد.
پاسخ اصلی پکن تخلیه ذخایر خود نبود، بلکه کاهش خریدها، کاهش عملیات پالایش و محدود کردن صادرات سوخت بود. میانگین ورود محمولههای نفت خام حملونقلی دریایی از حدود ۱۱.۵ میلیون بشکه در روز پیش از جنگ به حدود ۷.۱ میلیون بشکه در اوت کاهش یافت. پکن توانایی خود را برای خروج موقت از بازار به جای پرداخت هر قیمتی که اختلالات تأمین تحمیل میکند، اثبات کرد.
منافع چین در خاورمیانه بسیار فراتر از تهران است؛ چین روابط گستردهای با عربستان سعودی، امارات متحده عربی، عراق، عمان، قطر و مصر دارد و این روابط شامل سرمایهگذاری در بنادر، مناطق صنعتی، بخشهای مخابرات، انرژی و زیرساختهای حملونقل است.
ایران تنها بخشی از این سبد منطقهای است و محور اصلی که همه چیز حول آن میچرخد نیست.
تنگه هرمز تفاوت بین اولویتهای ایران و چین را برجسته میکند؛ تهران توانایی خود در محدود کردن حرکت کشتیها را به عنوان اهرم فشاری در برابر ایالات متحده و متحدانش میبیند، در حالی که پکن این مسیر آبی را به عنوان یک شریان تجاری حیاتی در نظر میگیرد. هرگونه اختلال در حرکت کشتیها منجر به افزایش قیمت نفت و گاز طبیعی مایع (LNG)، افزایش هزینههای حملونقل و بیمه میشود و همچنین روابط پکن در سراسر منطقه را تهدید میکند.
فشار ایران بر تنگه هرمز میتواند به نتیجهای منجر شود که با منافع چین در تضاد باشد: حضور دریایی بیشتر و پایدارتر آمریکا در نزدیکی مسیرهای انرژی منطقه. در نتیجه، پکن گزینه میانجیگری و فشار غیرعلنی را بر رویارویی علنی یا مشارکت نظامی ترجیح داده است. آنچه تهران یک اهرم فشار استراتژیک میداند، ممکن است ایران را از دید چین از یک شریک مفید به یک بار قابل پیشبینی تبدیل کند.
چین تحریمهای ثانویه آمریکا را محکوم کرد و متعهد به حمایت از منافع مشروع خود شد. اگرچه تهران گاهی این زبان را به عنوان تعهدی نسبت به ایران تفسیر میکند، اما هسته اصلی ماجرا مربوط به خود چین است؛ پکن از حق خود در تجارت بدون مداخله آمریکا دفاع میکند و متعهد به حفظ هر معامله تجاری ایرانی، صرفنظر از هزینه، نیست.
این تمایز دلیل آن است که شرکتهای پالایشگر مستقل و شبکههای تجارت غیرشفاف همچنان نفت ایران را با قیمتهای کاهشیافته میخرند، در حالی که بانکهای بزرگ چینی و شرکتهای دولتی خود را از این موضوع دور نگه داشتهاند. این موضوع همچنین زمانی آشکار شد که طبق گزارشها، نرخ بارگیری نفت خام ایران از حدود ۲ میلیون بشکه در روز در مارس به بین ۲۲۰ هزار تا ۲۵۵ هزار بشکه در اوت کاهش یافت؛ چین از فشارهای آمریکا اعتراض کرد، اما نه به صورت نظامی حصار را شکست و نه برای بازگرداندن جریان نفت تلاش کرد.
واشنگتن نیز دلایلی دارد که او را از اعمال تحریمهای گسترده علیه نهادهای بزرگ چینی باز میدارد؛ حجم تجارت میان ایالات متحده و چین بسیار فراتر از حجم تجارت پکن با تهران است و اقدامات گسترده میتواند به بیثباتی در بازارها منجر شده و واکنشهای انتقامجویانه را برانگیزد. از این رو، پکن ممکن است خریدهای محدودی از نفت ایران را از طریق شرکتهایی که توانایی تحمل پیامدهای مواجهه با ریسک را دارند، مجاز بداند، در عین حال که از بانکها و شرکتهای اصلی خود نیز محافظت کند.
چین، ایران را خیانت نکرده است، زیرا هرگز وعده دفاع از آن را نداده بود؛ رابطه آنها بر اساس منافع و سود متقابل اداره میشود. پکن نفت ایران را زمانی میخرد که تخفیف قیمت، ریسک را توجیه کند، و تهران را زمانی از نظر دیپلماتیک حمایت میکند که این امر با دیدگاه پکن درباره یک نظام جهانی چندقطبی همسو باشد. اما روابط اقتصادی چین با کشورهای عربی خلیج فارس گستردهتر است و روابطش با واشنگتن مهمتر و تأثیرگذارتر است، و تمایل او برای پذیرش ریسک به نفع ایران نیز محدود باقی میماند.
چین همچنان مهمترین شریک اقتصادی ایران است، اما اهمیت به معنای برابری نیست و همکاری استراتژیک به معنای دفاع مشترک نیست...
