ثمنة الجندل... شاهدی بر داستانها و حافظه
برخورد با کتابی چهل و هشتاد و هشت صفحهای از داستانهای عامیانه آسان نیست، مگر آنکه از همان صفحات نخست درک کنید که با پروژهای روبرو هستید که فراتر از سرگرمی میرود: حفظ حافظه. در کتاب «ای حزیّه، ما را به حزیّه میرسان: داستانهایی از سرزمین لبان».
آیا صاحب این کتاب از روحیهای سرشار و حالخوبی نوشتاری برخوردار نیست؟ آیا این کتاب ارزشمند نیست و نه از آن دسته کتابهای بیاهمیت که تنها برای پر کردن وقت نوشته شدهاند؟
و با این برادری و محبت، در صبح روز یکشنبه ۳۰ اوت ۲۰۲۶، گفتگوی کوتاهی از طریق تلفن با خانم ثمنه داشتم که به توافق برای دیداری نزدیک، به اذن خدا، انجامید. ثمنه شایسته آن است که کلمات رنگارنگ سپاس به گوشش برسد بابت آنچه برای خوانندگان ارائه میدهد.
در این کتاب، نویسنده عمانی، ثمنه بنت هوبیس الجندل، تنها به روایت داستانها اکتفا نمیکند، بلکه صدای کهنی را که در حال محو شدن بود، زنده میکند؛ صدای راوی زنی که به شب معنا میبخشید و از تخیل، واقعیتی موازی میبافت.
تنها با نگاهی به عناوین داستانها، وسعت جهانی که کتاب ارائه میدهد برای خواننده آشکار میشود. میان «برگ صبر» و «دنیا چرخان»، و میان «پوست مورچه» و «طاووس طلایی»، ما با بافتی روایی روبرو هستیم که در آن حکمت و افسانه، و تجربه روزمره و تخیل در کنار هم قرار گرفتهاند؛ تصویری که غنای آگاهی مردمی در ظفار، یا آنچه از نظر تاریخی به عنوان «سرزمین لبان» شناخته میشود، بازتاب میدهد.
این کتاب با داستان نه صرفاً به عنوان یک متن ادبی، بلکه به عنوان ظرفی برای ارزشها برخورد میکند. عناوینی مانند «دریاد زبان»، «بر اساس نیتهایتان روزی مییابید»، «ترازوی پدر کج نمیشود» و «هر که برای خدا فروتنی ورزد، خدا او را بلند میکند» حضور پررنگ حکمت عامیانه را نشان میدهند که در اینجا از یک جمله کوتاه به روایتی زنده تبدیل میشود که در موقعیتها، شخصیتها و رویدادها متجلی میگردد. این یکی از نقاط قوت کتاب است، زیرا موفق میشود حکمت را از انتزاع به تجربه منتقل کند.
در موازات این امر، کتاب دریچه تخیل عامیانه را به روی خود کاملاً باز میگذارد. داستانهایی مانند «بالش عجیب»، «سه صندوق»، «زبان پرندگان» و «جنّیه قرم» متعلق به دنیایی نمادین و سرشار از شگفتی هستند، جایی که ممکنات با عجایب آمیخته میشوند و غیرممکن بخشی از ساختار روایت میگردد. این حضور به نظر جدا از واقعیت نمیرسد، بلکه امتداد آن است، همانطور که در داستانهای شفاهی مرسوم است که مرزهای سختی میان واقعیت و افسانه قائل نمیشوند.
اما محیط ظفاری تنها یک پسزمینه مکانی نیست، بلکه عنصری فعال در شکلدهی به داستان است. در «درخت لبان»، «دریای زین»، «شکارچی کبوتر» و «چشمه سلطان»، طبیعت به عنوان حافظهای موازی با انسان حضور مییابد و در شکلدهی به داستان و تعیین ویژگیهای آن سهیم است. و در اینجا کتاب موفق میشود تصویری فرهنگی و یکپارچه از مکان را ارائه دهد، نه از طریق توصیف مستقیم، بلکه از طریق خودِ روایت.
روابط اجتماعی نیز در این جهان روایی غایب نیستند. داستانهایی مانند «چوببر و سه دخترش»، «بیادبی عروس پسر»، «آزمون دوست» و «دوست در سختی و دوست در سفره» ساختار جامعه و ارزشهای آن را از درون داستان و نه از بیرون آن آشکار میسازند. این متون بدون وعظ مستقیم آموزش میدهند و از طریق موقعیت نه از طریق خطابه نقد میکنند.
با وجود این غنا، این اثر با چالشی روبرو است که میتوان از نظر انتقادی به آن پرداخت: گسترش زیاد کتاب (۴۲۸ صفحه) ممکن است باعث شود برخی داستانها از نظر ساختار یا پیام اخلاقی به هم نزدیک باشند، که امری آشنا در ادبیات عامیانه است که تکرار را به عنوان وسیلهای برای تثبیت به کار میبرد. با این حال، این موضوع از ارزش اثر نمیکاهد، بلکه آن را در بافت طبیعی خود به عنوان ادبیاتی که از حافظه جمعی سرچشمه میگیرد نه از فردگرایی محض، قرار میدهد.
از سوی دیگر، توانایی نویسنده در حفظ روح داستان شفاهی به حساب او نوشته میشود، که حتی در عناوینی مانند «من را نشان بده یا با تو مثل من رفتار میکنم» و «میافتد... میافتد» نیز نمایان است، جایی که زبان زنده و نزدیک به مجالس حضور دارد، نه زبان صیقلخورده و دور از نبض مردم. و این همان چیزی است که به متن صداقت میبخشد و آن را به مخاطب نزدیکتر میسازد.
در نهایت، به نظر میرسد «یا حَزایه احزی لَکُم» تنها یک کتاب داستان نیست، بلکه پروژهای فرهنگی است که میکوشد تا هر آنچه از حافظه شفاهی قابل نجات است را حفظ کند و آن را به متنی مکتوب و ماندگار تبدیل نماید. این اثر، به داستانگویی به عنوان سرگرمیای گذرا، بلکه به عنوان یکی از اشکال آگاهی جمعی، اعتبار و جایگاه دوباره میبخشد.
و در زمانی که جزئیات به سرعت به سوی فراموشی میروند، این کتاب به ما یادآوری میکند که آنچه روایت میشود هرگز نمیمیرد... بلکه منتظر کسی است که آن را بنویسد.
