ترکیه و اسرائیل بر لبه درگیری... پنج معادله خلیجی که ممکن است جنگ آنها را تغییر دهد
تنشأت التوتر بین ترکیه و اسرائیل از مرز جنگ کلامی فراتر رفته و رقابت به عرصه میدانی در سوریه کشیده شد؛ زمانی که اسرائیل در ۱۸ اوت پایگاه هوایی ابوالظهور در شمال غربی سوریه را مورد حمله قرار داد و اعلام کرد که دمشق در آستانه اجازه استقرار نیروهای ترکیه در آن بوده است. در مقابل، آنکارا وجود هرگونه برنامهای برای ایجاد پایگاه ترکیهای را تکذیب کرد و تأکید نمود که همکاریها صرفاً به آموزش و تبادل تجربیات محدود میشود.
اسرائیل کاتس، وزیر دفاع اسرائیل، سطح تنش را بالاتر برد و رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه، را هشدار داد که «ترکیه را به ماجراجوییهای خطرناک در سوریه نکشد» و «عزم اسرائیل برای دفاع از خود را آزمایش نکند». وزارت دفاع ترکیه در پاسخ اعلام کرد که اسرائیل باید حملات «بیپروای» خود را متوقف کرده و به قوانین بینالمللی پایبند باشد. سپس عربستان سعودی، قطر، پاکستان و سایر کشورها به ترکیه در محکومیت این حمله پیوستند و آن را «تشدید خطرناک» و نقض حاکمیت سوریه توصیف کردند.
جنگ تمامعیار محتملترین سناریو نیست؛ اما درگیری مستقیم به احتمال واقعیتری نسبت به هر زمان دیگری تبدیل شده است. نشانه این امر آن است که تام باراک، فرستاده ویژه آمریکا به سوریه، اعلام کرد که ترکیه از حمله اسرائیل مطلع نبوده و زمانی که هواپیماهای در حال پرواز به سمت شمال را رصد کرد، میتوانست «بهطور منطقی» برای پاسخ نظامی آماده شود. به همین دلیل، واشنگتن در حال ایجاد مکانیزمی برای جلوگیری از درگیری میان ترکیه، اسرائیل و سوریه است. مایک هاکابی، سفیر آمریکا در اسرائیل، نیز اظهار داشت که واشنگتن معتقد است دو طرف هنوز به درگیری مستقیم نزدیک نیستند.
این پارادوکس، موضع آمریکا را خلاصه میکند: واشنگتن نمیخواهد بین یک متحد راهبردی، یعنی اسرائیل، و یک متحد آتلانتیکگرا و سنگینوزن، یعنی ترکیه، انتخاب کند؛ بنابراین اولویت آن جلوگیری از جنگ است، نه مدیریت پیامدهای آن.
اسرائیل برتری کیفی در حوزههای هوایی، اطلاعاتی و فناوری دارد و بودجه نظامی آن در سال ۲۰۲۵ به حدود ۴۸.۳ میلیارد دلار رسید، در حالی که این رقم برای آنکارا ۳۰ میلیارد دلار بود. با این حال، ترکیه دارای وسعت جغرافیایی، جمعیت، عمق راهبردی و صنعت دفاعی در حال رشد است، علاوه بر داشتن دومین ارتش بزرگ در ناتو. بنابراین، یک جنگ طولانیمدت بهشدت با جنگهای اسرائیل با رقبای کوچکتر از نظر جغرافیایی و نظامی متفاوت خواهد بود.
در اینجا ناتو وارد معادله میشود. ماده پنجم پیمان ناتو، هرگونه حمله مسلحانه به خاک ترکیه را حملهای به کل پیمان تلقی میکند، اما پاسخ نظامی خودکار و یکسان را تحمیل نمیکند؛ زیرا هر عضو تصمیم میگیرد چه اقدامی را ضروری میداند. همچنین، حمله به نیروهای ترکیه در داخل سوریه از نظر حقوقی پیچیدهتر از حمله به خاک خود ترکیه است. اما اگر ترکیه خود مورد حمله گسترده قرار گیرد، ناتو با یک آزمون تاریخی روبرو خواهد شد که نادیده گرفتن آن ممکن نیست.
عامل جدید، توافق مکه برای دفاع مشترک میان عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان است. در ۳۱ اوت، و کمتر از یک ماه پس از امضای آن، این سه کشور بر ایجاد یک دبیرخانه دائمی در عربستان سعودی و تقویت یکپارچگی نیروها و صنایع دفاعی خود توافق کردند تا به گفته بیانیه رسمی، «قابلیت اطمینان و کارآمدی بازدارندگی و دفاع جمعی» را محقق سازند. در این شرایط، حمله به ترکیه مسألهای فراتر از رابطه ترکیه-اسرائیل رفته و به ساختار امنیتی جدیدی در سطح منطقه تبدیل میشود.
دومین معادله، امنیت خلیج فارس است؛ ممکن است مرکز ثقل امنیتی از تکیه تقریباً انحصاری بر ایالات متحده به شبکهای گستردهتر شامل ترکیه و پاکستان منتقل شود.
چهارمین معادله، انرژی و کریدورهاست. خلیج فارس از قبل با بیثباتی در تنگه هرمز دستوپنج نرم میکند؛ و بحران فعلی کشورهای خلیج فارس را به سرمایهگذاریهای چند میلیارد دلاری در بنادر، خطوط لوله و مسیرهای جایگزین واداشته است. جنگ جدیدی در شرق مدیترانه و سوریه، یک انسداد ژئوپلیتیک دیگر را به انسداد هرمز اضافه خواهد کرد.
خلاصه اینکه بازدارندگی میان ترکیه و اسرائیل بر پایه یک معادله ساده استوار است: اسرائیل توانایی ضربه زدن به ترکیه را دارد و آنکارا میتواند جنگ را به یک درگیری طولانیمدت تبدیل کند که اسرائیل نمیتواند پایان آن را تضمین نماید. از این رو، شاید ترس متقابل از جنگ، قویترین مانع برای جلوگیری از وقوع آن باشد.
اما در مورد خلیج، حکمت در این است که منتظر وقوع آن نمانیم؛ چرا که جغرافیا میگوید جنگهای دیگران در خاورمیانه به سرعت هزینههای خود را به درهای ما میرساند.
