آیا بازارها دچار رکود آماری هستند یا این رکود در ذهنها وجود دارد؟
- تحقیقات دولتی و خصوصی نشان میدهند که تکیه بر «روحیه مصرفکنندگان» برای پیشبینی رکود، خطاست.
- اقتصاد را نه بر اساس شلوغی مراکز خرید و نه بر اساس بدبینی مجالس گفتگو قضاوت کنید؛ به آنچه اعداد میگویند و آنچه مردم انجام میدهند، توجه کنید.
در دنیایی اقتصادی که از یک سو توسط اعداد و از سوی دیگر توسط روایتها، ترسها و انتظارات اداره میشود، درک این شکاف برای تمایز قائل شدن میان رکود واقعی و رکودی که ابتدا در ذهنها شکل میگیرد، ضروری است.
وقتی در خیابان قدم میزنید، کافهها را پر از جمعیت و مراکز خرید را شلوغ از خریداران میبینید و برای پارک کردن خودروی خود به سختی جای خالی پیدا میکنید. اما همزمان، با گوش سپردن به گفتگوهای مجالس و شبکههای اجتماعی، گمان میبرید که اقتصاد در آستانه فروپاشی است، «بازار ایستاده» و فعالیت تجاری رو به کاهش است.
این پارادوکس، پدیدهای که جوامع متعددی امروزه در آن زندگی میکنند، بهویژه در شرایط تنشهای سیاسی و جریان مداوم اخبار منفی، پرسش مهمی اقتصادی و روانشناختی را مطرح میسازد: آیا ممکن است اقتصادی در ذهن مردم دچار رکود بیشتری باشد تا در اعداد و ارقام واقعی خود؟
واقعیت نشان میدهد که اقتصاد همیشه وارد بحرانی نمیشود که با کاهش تولید ناخالص داخلی، افزایش بیکاری یا انقباض هزینهها سنجیده شود؛ بلکه گاهی قربانی آنچه میتوان «بحران ادراک» نامید، قرار میگیرد. در برخی موارد، جریان خرید و فروش و هزینههای مصرفی ادامه مییابد، اما ترس، بدبینی و تعمیمهای رسانهای تصویری تاریکتر ترسیم میکنند و احساسی جمعی ایجاد میشود که اقتصاد در حال تجربه رکود است، حتی زمانی که شاخصهای واقعی تا آن حد از این تصور حمایت نمیکنند.
در اینجا دقیقاً اهمیت تمایز قائل شدن میان «اقتصاد همانگونه که توسط اعداد اندازهگیری میشود» و «اقتصاد همانگونه که مردم آن را احساس میکنند»، برجسته میگردد. شکاف میان این دو، صرفاً یک پدیده گذرا نیست، بلکه یکی از موضوعات اصلی است که توسط اقتصاد رفتاری مورد بررسی قرار گرفته و توجه فزایندهای از سوی نهادهای پژوهشی و سیاستگذاران جلب کرده است.
در کتاب «روحیه بازارها: چگونه روانشناسی انسانی اقتصاد را حرکت میدهد و چرا این امر برای سرمایهداری جهانی مهم است»، اقتصاددانان جورج آکرلوف و رابرت شیلر، تحلیلی عمیق از نقشی ارائه میدهند که نیروهای روانی در شکلدهی به سرنوشت اقتصادها و ثروت ملتها ایفا میکنند.
از باور افراطی به تداوم افزایش قیمت املاک تا سقوط ناگهانی اعتماد به بازارهای مالی، اقتصادها تنها با اعداد و محاسبات حرکت نمیکنند، بلکه توسط احساسات جمعی از امیدواری، ترس، اعتماد و نگرانی نیز هدایت میشوند.
این نیروها همان چیزی هستند که نویسندگان در چارچوب مفهوم «روحیه بازارها» مورد بحث قرار میدهند؛ مفهومی که در اندیشه اقتصادی با «غریزه حیوانی» (Animal Spirits) مرتبط است و به عنوان یکی از محرکهای مؤثر در رفتار اقتصادی و سرمایهگذاری شناخته میشود.
آکرلوف و شیلر در این اثر، چندین پیشفرض را که مدتها بر اندیشه اقتصادی سنتی حاکم بوده، به چالش میکشند؛ از جمله تقلیل رفتار اقتصادی به تصمیمات عقلانی که توسط منافع و محاسبات سرد کنترل میشوند.
در عوض، آنها روان انسان را در مرکز تحلیل اقتصادی قرار میدهند، با این باور که درک رونق، انقباض و بحرانهای مالی بدون فهم انگیزههای روانی و اجتماعی که پشت تصمیمات افراد، مؤسسات و بازارها نهفته است، کامل نخواهد بود.
نویسندگان در این زمینه، مفهوم «غریزه حیوانی» را که اقتصاددان جان مینارد کینز برای توصیف تأثیر انگیزههای روانی متغیر بر تصمیمات اقتصادی و سرمایهگذاری به کار برده بود، زنده میکنند. امیدواری افراطی ممکن است بازارها را به بزرگنمایی حبابها سوق دهد، در حالی که ترس و از دست دادن اعتماد میتواند سرمایهگذاران و مصرفکنندگان را به تأخیر انداختن تصمیماتشان و یخ زدن هزینهها و سرمایهگذاریها وادارد؛ امری که منجر به تشدید و طولانیتر شدن رکود اقتصادی میشود.
مردم با خواندن گزارشهای تولید ناخالص داخلی یا دادههای بهرهوری با اقتصاد سروکار ندارند، بلکه اغلب تصورش را از آن بر اساس اخبار دستبهدستشده، داستانهای شخصی، گفتوگوهای روزمره و افزایش قیمت برخی کالاها و خدمات میسازند.
به همین دلیل، ممکن است فرد احساس کند اقتصاد در وضعیت بدی قرار دارد، حتی اگر درآمدش ثابت یا رو به افزایش باشد، و ممکن است تصور کند که همه از کاهش مالی رنج میبرند، در حالی که دادهها نشاندهنده تداوم مصرف و رشد بازار کار است.
نویسندگان نشان میدهند که نادیده گرفتن این عوامل روانشناختی در برخی نظریهها و سیاستهای اقتصادی، بهویژه در دورهای که باور به توانایی بازارها برای اصلاح خودبهخودی خود تقویت شد، منجر به نقص در درک ماهیت بحرانها و محدودیتهای مدلهای مبتنی بر فرض عقلانیت کامل و انتظارات عقلایی شده است.
به این ترتیب، کتاب «روحیه بازارها» چارچوبی فکری ارائه میدهد که به درک دلایل اختلالات اقتصادی و مالی و نحوه مدیریت آنها کمک میکند. این کتاب تنها به تشخیص بحرانها بسنده نمیکند، بلکه از سیاستگذاران میخواهد که درک کنند نیروهای روانشناختی محرک اقتصاد، عاملی حاشیهای نیستند، بلکه بخشی اساسی از خود واقعیت اقتصادی محسوب میشوند.
همانطور که کتاب تأکید میکند، اقتصاد تنها توسط معادلات اداره نمیشود، بلکه توسط روان انسان با تمام ابعاد آن شامل اعتماد، ترس، امید و تکانشگری نیز کنترل میشود.
این پرسش دیگر تنها یک بحث نظری نیست. یک مقاله پژوهشی منتشرشده توسط فدرال رزرو ایالات متحده در سری یادداشتهای سیستم فدرال رزرو، شکاف آشکاری بین دیدگاه منفی مصرفکنندگان آمریکایی نسبت به اقتصاد و رفتار خرید واقعی آنها را آشکار کرد.
دادهها نشان داد که با وجود کاهش شدید روحیه مصرفکنندگان و رسیدن آن به سطوحی پایین که در برخی شاخصها به سطوح دورههای بحرانهای گذشته نزدیک شد، مصرف و خریدهای خانوارها نسبت به سطوح پیش از همهگیری کووید-۱۹ همچنان نشاندهنده نوعی قدرت و رشد بود.
این مطالعه بر دادههای جزئی از خریدهای روزانه هزاران خانوار تکیه داشت و به این نتیجه رسید که احساس بدتر شدن وضعیت مالی لزوماً با کاهش درآمد مرتبط نیست. در بسیاری از موارد، منبع ناراحتی، تلاش اضافی و سازگاری روانشناختی مورد نیاز برای مقابله با افزایش قیمتها و هزینههای زندگی بود.
همچنین مطالعه نشان داد که مصرفکنندگان ممکن است تمایل به برآورد بیشازحد نرخ تورمی داشته باشند که واقعاً با آن مواجه شدهاند، و ارزیابی آنها از وضعیت اقتصادی تحت تأثیر افزایش قیمتها به شکلی قرار میگیرد که فراتر از تأثیر آن بر رشد دستمزدها یا بهبود درآمدهای فردی آنهاست. این موضوع بخش مهمی از این پارادوکس را توضیح میدهد: مصرفکننده ممکن است توانایی مصرف داشته باشد و به خرید ادامه دهد، اما همزمان احساس کند که وضعیت اقتصادیاش بدتر شده است، زیرا آنچه امروز میخرد پرهزینهتر شده و حافظه او قیمتهای فعلی را بیشتر با قیمتهای سالهای گذشته مقایسه میکند تا درآمد فعلیاش را با درآمد گذشتهاش.
مقاله پژوهشی به این نتیجه رسید که تفاوت بین آنچه مصرفکنندگان در نظرسنجیها میگویند و آنچه واقعاً با پول خود انجام میدهند، شاخصهای روحیه مصرفکننده را به تنهایی برای قضاوت درباره جهتگیری اقتصادی آینده یا سنجش سلامت اقتصاد، ناکافی میسازد.
این ایده با یک مطالعه تحلیلی اخیر منتشرشده توسط مرکز اقتصاد کلان گروه مشاوره بوستون همسو است که به این نتیجه رسید که شاخصهای روحیه مصرفکننده در برخی موارد به منبعی از هشدارهای کاذب تبدیل شدهاند و تکیه بر آنها به عنوان شاخصی یگانه یا دقیق برای سلامت اقتصاد میتواند به تفسیر گمراهکننده از واقعیت منجر شود.
تحلیلها نشان داد که نگرانیها از رکود و ضعف اقتصادی که در سالهای اخیر حاکم بود، تا حد زیادی بر پایه برداشتهای بدبینانه مصرفکنندگان استوار بوده است، در حالی که مصرف واقعی همچنان در حال رشد بوده و در برخی دورهها از آن پیشبینیهای تاریک پیشی گرفته است.
این مطالعه این شکاف را به مجموعهای از عوامل نسبت میدهد، از جمله آنچه «بدبینی فاصلهدار» و «قطبیسازی حزبی» نامیده میشود. مفهوم نخست بر یک پارادوکس قابل توجه استوار است: بسیاری از افراد وضعیت مالی شخصی خود را خوب یا قابل قبول میدانند، اما همزمان معتقدند که اقتصاد ملی در وضعیت بدی قرار دارد.
بر اساس گزارش این مطالعه، حدود ۷۵ درصد از مصرفکنندگان وضعیت مالی شخصی خود را خوب یا راحت ارزیابی میکنند، اما این نسبت هنگامی که سوال درباره ارزیابی وضعیت اقتصاد ملی باشد، به حدود ۲۵ درصد کاهش مییابد. این تناقض نشان میدهد که افراد ممکن است واقعیت شخصی خود را بر اساس تجربه مستقیم قضاوت کنند، در حالی که نگرش خود را نسبت به اقتصاد کلان بر اساس اخبار، گفتمان رسانهای، مناقشات سیاسی و برداشتهای حاکم شکل میدهند.
همچنین این مطالعه اشاره کرد که قطبیسازی سیاسی میتواند بر ارزیابی افراد از اقتصاد تأثیر بگذارد، به طوری که برخی پاسخها در نظرسنجیها بازتابی از مواضع سیاسی و نگرانیهای عمومی است، تا آنکه ارزیابی مستقیمی از دادههای اقتصادی باشند.
این به معنای آن نیست که، بدیهی است، شلوغی کافهها و مراکز تجاری به تنهایی برای قضاوت درباره سلامت اقتصاد کافی است، یا اینکه تداوم مصرف لزوماً به معنای عدم وجود مشکلات اقتصادی است. مصرف ممکن است حتی در شرایط بدهیهای فزاینده یا فرسایش پساندازها ادامه یابد، و فعالیت تجاری قوی ممکن است ناهنجاریهای دیگری در بازار کار، سرمایهگذاری یا توزیع ثروت را پنهان کند.
شاید مهمترین پیامی که اقتصاد رفتاری به ما یادآوری میکند این باشد که اقتصاد را تنها بر اساس شلوغی مراکز تجاری قضاوت نکنید، و نه تنها بر اساس بدبینی مجالس گفتگو. به آنچه اعداد میگویند توجه کنید، آنچه مردم انجام میدهند را مشاهده نمایید، و سپس سعی کنید داستان روانشناختی که در میان این دو نهفته است را درک کنید.
کاهش دادن ارزیابی اقتصاد به حس عمومی بدبینی، یا برخورد با مکالمات روزمره و نظرسنجیهای روحیه به عنوان دلیلی قاطع بر وقوع رکود، خطایی معکوس و به همان اندازه خطرناک است.
نتیجه دقیقتر این است که اقتصاد همواره در دو سطح درهمتنیده زندگی میکند: سطح اعداد و واقعیتها، و سطح ادراکات و احساسات. این دو ممکن است در زمانهای بحرانهای واقعی همپوشانی داشته باشند، اما ممکن است برای دورههای طولانی نیز از هم جدا شوند.
و در اینجا پارادوکسی نهفته است که در خیابان میبینیم: همه درباره رکود بازار صحبت میکنند، در حالی که فعالیت خرید همچنان ادامه دارد. مردم اعلام میکنند که نسبت به آینده مالی خود نگران هستند، اما در عین حال به سفر، خرید و مصرف خود ادامه میدهند. و لزوماً یکی از این دو طرف دروغ نیست؛ ممکن است احساسات واقعی باشند، حتی زمانی که اعداد آنها را به همان اندازه منعکس نمیکنند.
