اژدهای چینی... نیروی نفتی از بیرون چاههای نفت!
در گزارشی چشمگیر که روزنامه «اکونومیست» در ۹ اوت ۲۰۲۶ با عنوان «چین اکنون بزرگترین قدرت نفتی جهان است» منتشر کرد، این روزنامه به پارادوکسی میپردازد که نیازمند تأمل دقیق است: چگونه کشوری که از تولیدکنندگان نفت نیست، میتواند به چنین قدرت نفوذگری در عرصه نفت تبدیل شود؟ پاسخی که این گزارش ارائه میدهد فراتر از خودِ نفت است؛ چین قدرت نفتی خود را از طریق مالکیت چاهها بنا نکرده، بلکه از طریق تواناییاش در مدیریت تقاضا، ذخایر، پالایش و تجارت در لحظاتی که بازار به آن نیاز دارد، ساخته است.
همیشه قدرت نفتی با تولیدکنندگان بزرگ گره خورده بود، تا اینکه سازمان اوپک به این تولیدکنندگان توانایی جمعی برای تأثیرگذاری بر قیمتها از طریق کنترل عرضه داد. اما چین از کاملاً جهت مخالف وارد بازی شد؛ او بزرگترین واردکننده نفت در جهان است و حجم اقتصادش باعث میشود تقاضای چین عاملی باشد که بازار جهانی نتواند نادیده بگیرد. وقتی کشوری با این ابعاد بتواند خریدهای خود را بهطور قابلتوجهی افزایش یا کاهش دهد، از یک مصرفکننده صرفِ نفت به بازیگری تبدیل میشود که قادر به تأثیرگذاری بر قیمت آن است.
آمارهای ارائهشده در گزارش، ابعاد این تحول را آشکار میسازد. در بازه زمانی بین فوریه و ژوئن، چین واردات نفت خام خود را بهطور متوسط روزانه ۵.۵ میلیون بشکه، یعنی تقریباً نیمی از حجم قبلی، کاهش داد. این میزان کاهش، به باور روزنامه، در کاهش قیمت نفت برنت به میزان حدود ۳۰ دلار یا بیشتر نقش داشته است. در دوازده ماه منتهی به آغاز سال ۲۰۲۶، چین حدود ۲۰۰ میلیون بشمله را با قیمتهای پایین خریداری کرد و به ذخایری به حجم تقریبی یک میلیارد بشکه افزود. همزمان، صادرات محصولات نفتی پالایششده خود را به حدود ۴۳۰ هزار بشکه در روز، یعنی تقریباً نیمی از میزان قبل، کاهش داد. سپس عامل سوم، یعنی کاهش تقاضای داخلی، ظاهر شد؛ پالایشگاههای چین در ژوئن تولید خود را بهطور متوسط روزانه ۲.۷ میلیون بشکه نسبت به سال قبل کاهش دادند و تولید بنزین ۱۴ درصد، گازوئیل و سوخت جت ۲۱ درصد کاهش یافت.
این ارقام حتی از عنوان گزارش مهمترند، زیرا نشان میدهند که چین با نفت بهعنوان کالایی رفتار نمیکند که تنها هنگام نیاز آن را بخرد، بلکه بهعنوان ابزاری که میتوان زمانبندی، حجم و تأثیر آن را مدیریت کرد. چین سه کلید اصلی برای خود ساخته است: ذخایر، صادرات و تقاضای داخلی. وقتی این کلیدها را بهطور همزمان به کار میگیرد، میتواند بازار را به شیوهای تحت تأثیر قرار دهد که از سوی دیگر، شبیه کاری است که اوپک از طریق کنترل تولید انجام میداد. بنابراین تعجبآور نیست که روزنامه چین را «اوپک جدید» توصیف کند.
در اینجا، هوشمندی برنامهریزی چین نمایان میشود که به باور ما، کشورهای خلیج فارس نیازمند تأمل بر آن هستند. چین منتظر وقوع بحران نماند تا به فکر چارهای برای مدیریت آن بیفتد؛ پکن ظرفیتهای ذخیرهسازی و پالایشی خود را ساخت، منابع تأمین خود را متنوع کرد و در خودروهای الکتریکی و انرژیهای تجدیدپذیر سرمایهگذاری نمود، تا زمانی که یکی از اعداد معادله تغییر میکند، بتواند آن را با عددی دیگر جبران کند که همان نتیجه یا نتیجهای بهتر را به همراه داشته باشد. چین کمتر آینده را پیشبینی میکند و بیشتر بر توانایی خود برای مدیریت بهتر متغیرهای آن میسازد. این همان ارزش واقعی ترسیم سناریوهاست که نه تنها به این میپردازند که چه اتفاقی خواهد افتاد، بلکه به این میپردازند که اگر چیزی غیرمنتظره رخ داد، چه خواهیم کرد.
و در اینجا مسئله بیشتر به خلیج و رقابت برای نفوذ در منطقه مرتبط میشود. اگر یکی از اهداف راهبردی آمریکا در جنگ خود با ایران، محدود کردن رشد نفوذ چین در خلیج باشد، و اگر ایران از سلاح تنگه هرمز برای بینالمللی کردن تنشهای خود با واشنگتن استفاده کند، پارادوکس این است که چین توانسته است با آرامش، با این معضل به شیوهای متفاوت برخورد کند. به جای رویارویی مستقیم با راهبرد آمریکا یا چشمپوشی از روابطش با ایران، چین از دروازه دیگری وارد شد. هرچه نفت خلیج برای امنیت انرژی چین مهمتر شد و هرچه سرمایهگذاریهایش در حوزه انرژی، صنعت، تجارت و زیرساختها افزایش یافت، حضورش در منطقه بیشتر به منافع اقتصادی کشورهای خلیج مرتبط شد. بدین ترتیب، چین نیازی به رقابت نظامی با ایالات متحده در خلیج ندارد؛ کافی است خود را به بخشی از معادلهای تبدیل کند که نادیده گرفتن آن برای هیچ قدرت دیگری دشوار باشد.
شاید این جنبهای باشد که کشورهای خلیج باید بیش از هر چیز دیگری از آن درس بگیرند. کشورهای خلیج مزیتی تاریخی دارند که چین فاقد آن است: آنها منبعی را در اختیار دارند که دیگران به آن نیاز دارند. اما مالکیت منبع به تنهایی دیگر برای تضمین تداوم قدرت کافی نیست. سوالی که باید ما را به عنوان کشورهای خلیجی درگیر کند، تنها این نیست که چند بشکه نفت میتوانیم تولید کنیم؟ بلکه چه اتفاقی میافتد اگر تقاضای جهانی برای نفت کاهش یابد؟ اگر خودروهای الکتریکی سریعتر از انتظار ما پیشرفت کنند چه؟ اگر چین و هند توانایی بیشتری در کنترل تقاضای خود پیدا کنند چه؟ اگر فناوریهای جدید انرژی ظهور کنند چه؟ و اگر ارزش نفت در آینده کمتر به حجم تولید و بیشتر به توانایی مدیریت زنجیرههای تأمین، فناوری، هوش مصنوعی و تأمین مالی مرتبط شود چه؟ اینها سوالات نظری و دور از صنعت نفت نیستند، بلکه پرسشهایی هستند که باید امروز در قلب برنامهریزی راهبردی کشورهای خلیجی و سازمان «اوپک» قرار گیرند.
مالکیت نفت در قرن بیستم منبع قدرت بود، اما مدیریت سیستم انرژی ممکن است منبع قدرت در قرن بیست و یکم باشد.
کشورهای خلیج چاهها را در اختیار دارند، اما چین یاد میگیرد چگونه بازار را مدیریت کند؛ اوپک منبع را در اختیار دارد، در حالی که چین توانایی تأثیرگذاری بر تقاضا را میسازد. از این رو، چالش پیش روی کشورهای خلیجی و اوپک نباید تنها حفظ سطوح تولید باشد، بلکه حفظ توانایی تأثیرگذاری بر بازار در جهانی است که ماهیت تقاضا در آن در حال تغییر است. این امر نیازمند تفکر درباره ذخایر راهبردی، ظرفیتهای پالایشی، تنوع بخشیدن به منابع درآمد، امنیت زنجیرههای تأمین، صنایع مرتبط با انرژی، فناوری، تأمین مالی و سرمایهگذاری مبتنی بر دانش است، به همان اندازه که نیازمند تفکر درباره تعداد بشکههایی است که چاهها تولید خواهند کرد.
و دقیقاً در اینجا هوشمندی چینی نمایان میشود که شایسته بهرهگیری است. قدرت زمانی ساخته نمیشود که بحران رخ دهد، بلکه سالها پیش از وقوع آن ساخته میشود. برنامهریزی راهبردی واقعی این نیست که آینده را به دقت پیشبینی کنیم، زیرا این کار تقریباً غیرممکن است، بلکه این است که تواناییهایی بسازیم که به ما امکان حرکت در بیش از یک سناریو را بدهد. چین زمانی که نفت ارزان بود خرید کرد، زمانی که گران شد خرید را کاهش داد، از ذخایرش زمانی که نیاز داشت استفاده کرد، و تقاضا را زمانی که به نفعش بود کاهش داد. همزمان، به شدت در جایگزینهای نفت سرمایهگذاری میکند. این تنها یک سیاست نفتی نیست، بلکه مهندسی راهبردی برای آینده است.
این دقیقاً همان چیزی است که کشورهای خلیج فارس میتوانند از آن بهرهمند شوند: بازنگری در شیوه برنامهریزی انرژی. به جای تکیه سیاستها بر یک پیشبینی واحد از قیمت نفت یا حجم تقاضای جهانی پس از بیست سال، میتوان طیفی از سناریوها را در جهانی ترسیم کرد که در آن تقاضای برای نفت همچنان بالا باقی میماند، جهانی که در آن تقاضا به تدریج کاهش مییابد، جهانی که در آن کاهش تقاضا سریعتر از انتظار رخ میدهد، و جهانی که در آن بحرانهای ژئوپلیتیک نفت را مجدداً به کانون نظام جهانی باز میگرداند. سپس مهمترین پرسش این است: چه توانمندیهایی باید امروز بنا کنیم تا در هر یک از این سناریوها در موقعیتی قدرتمند قرار گیریم؟ در اینجا، آیندهپژوهی به ابزاری از ابزارهای قدرت تبدیل میشود، نه صرفاً یک تمرین فکری یا تجملی نظری.
بنابراین، عنوان «اکونومیست» شایسته آن است که با جدیت گرفته شود؛ نه به این دلیل که چین ناگهان بزرگترین مدیر نفت شده است، بلکه زیرا این عنوان تحولی عمیقتر در مفهوم قدرت نفتی را آشکار میسازد. قدرت دیگر انحصار کسانی نیست که بزرگترین چاهها را در اختیار دارند، بلکه میتواند به سوی کسانی منتقل شود که بتوانند بازار، زمانبندی، ذخایر، تقاضا و فناوری را همزمان مدیریت کنند.
از اینجا است که پارادوکسی که باید در خلیج فارس به آن توجه کنیم، نمایان میشود... چین، کشوری که نفت ما را ندارد، در حال ساختن یک نظام گسترده قدرت پیرامون نفت است، در حالی که کشورهای عضو اوپک که نفت را در اختیار دارند، باید ساختن چنین نظام قدرتی را آغاز کنند که فراتر از نفت باشد. اگر اژدهای چینی آموخته است که چگونه از بیرون چاههای نفت به یک قدرت نفتی تبدیل شود، اوپک نیز به عنوان یک اختاپوس انرژی جهانی، با بازوهای متعدد، سازگار با سرعت بالا و قادر به پاشیدن مرکب خود هنگامی که احساس کند منافعش در خطر است، باید بیاموزد که چگونه تمام بازوهای اقتصادی، سرمایهگذاری و فناوری خود را به کار گیرد و چگونه مرکب سیاه چاههای خود را به پایهای برای قدرت اقتصادی، فناوری و راهبردی جدیدی تبدیل کند که به آنها امکان دهد فصل بعدی تاریخ انرژی را خودشان بنویسند و نه قربانی، بلکه شریک در شکلدهی به جهانی پس از نفت باشند.
به طور خلاصه میتوان گفت که رقابت آینده در سطح جهانی نه تنها بر سر مالکیت نفت، بلکه بر سر این خواهد بود که چه کسی میداند چگونه جهانی را که پس از نفت میآید، مدیریت کند.
