از آتشبس تا کنترل دائمی... گسترش دکترین مناطق امنیتی نتانیاهو
بنیامین نتانیاهو، ابهامات بسیاری را درباره نیتهای اسرائیل در نوار غزه، کرانه باختری اشغالی، جنوب لبنان و سوریه برطرف کرد. دولت او حق بقای خود را در سرزمینهای مجاور تا زمانی که تمام سازمانهایی که اسرائیل آنها را خطرناک میداند، خلع سلاح یا نابود شوند، مطرح میکند. از آنجا که اسرائیل تعیینکننده زمان تحقق این شرط است، این ترتیبات تحت هیچ محدودیت زمانی یا مهلت مشخصی قرار ندارند.
در جلسهای دولتی که در ۹ اوت ۲۰۲۶ برگزار شد، نتانیاهو اعلام کرد که در دوران ریاستجمهوری او هیچ دولت فلسطینیای نه در غزه و نه در مناطقی که او «یهودا و سامره» نامید (یعنی کرانه باختری اشغالی) تأسیس نخواهد شد. او گزینههای دیگر را رد کرد و آنها را «فتحستان» و «حماسستان» توصیف نمود، و همزمان جنبش فتح و حماس را به عنوان پایههای غیرقابل قبول برای حاکمیت به تصویر کشید.
وی همچنین چارچوب ۱۵ مادهای غزه را که توسط ایالات متحده حمایت و توسط شورای صلح به ریاست دونالد ترامپ ترویج میشد، رد کرد و تأکید داشت که نیروهای اسرائیلی تا زمان خلع سلاح کامل حماس و تخریب تونلهای آنها عقبنشینی نخواهند کرد.
این موضوع تنها یک اختلاف نظر درباره ترتیب مراحل نیست. حتی اگر حماس سلاحهای خود را تحویل دهد، اعلامیه نتانیاهو تشکیل دولتی فلسطینی را که توسط حماس یا فتح اداره شود، مستثنی میکند. خلع سلاح به شرطی برای عقبنشینی احتمالی و بدون برنامه زمانی تبدیل میشود، بدون اینکه هیچ اعتراف متقابلی به حاکمیت فلسطین صورت گیرد.
چارچوب آمریکایی، خلع سلاح فلسطینیان را به عقبنشینی اسرائیلیها و انتقال حکومت به کمیتهای فلسطینی با حمایت قوی بینالمللی پیوند میزد. نتانیاهو این مبادله را رد کرد. حماس اصرار دارد که خلع سلاح از پایان اشغال و دستیابی به یک توافق سیاسی معتبر جدا نیست. اختلاف اصلی در این است که آیا خلع سلاح منجر به عقبنشینی و حق تعیین سرنوشت خواهد شد یا به تثبیت کنترل اسرائیل در قالب ساختاری دیگر انجامیده است.
هدف از آتشبس اعلام شده در ۱۰ اکتبر ۲۰۲۵، تعلیل عملیاتها، امکانپذیر کردن ارسال کمکهای بشردوستانه و آغاز یک مرحله گذار پایدار بود. با این حال، خشونت در ۳۰۰ روز پس از آن ادامه یافت.
دفتر رسانهای دولت غزه گزارش داد که در طول این دوره، ۴۰۹۱ نقض توسط اسرائیل رخ داده است که منجر به کشته شدن بیش از ۱۲۵۴ فلسطینی و زخمی شدن ۴۱۲۱ نفر دیگر شده است.
سازمان یونیسف اعلام کرد که حداقل ۳۰۰ کودک در ۳۰۰ روز اول کشته شدهاند. اسرائیل ادعا میکند که بسیاری از عملیاتها واکنشی به نقضهای حماس، فعالیتهای تونلسازی، تلاشها برای بازسازی توان نظامی یا تهدیدات علیه نیروهایش بوده است. با این حال، سرعت حملات اسرائیلی و پیامدهای آنها توصیف این توافق به عنوان یک آتشبس واقعی را دشوار میسازد.
بندهای بشردوستانه نیز اجرا نشدند. توافق بر ورود حداقل ۶۰۰ کامیون بارشده با مواد اساسی در روز تأکید داشت. سازمان اکسفام دریافت که این سطح حفظ نشده است، در حالی که گزارشهای سازمان ملل متحد رد محمولهها، تأخیرها در ترانزیت و محدودیتهایی بر تأمین مواد اساسی را مستند کردهاند.
دفتر هماهنگی امور بشردوستانه سازمان ملل (اوتشا) در جولای گذشته گزارش داد که یکچهارم کامیونهای کمکهای بشردوستانه که از گذرگاه رفح وارد شدند، در طول دوره گزارشدهی بازگردانده یا رد شدهاند. آنچه قطعی است این است که حداقل روزانه به طور مداوم محقق نشد و محمولههای مجاز اغلب قادر به برآورده کردن نیازهای فوری غزه نبودند.
مسئولان نظامی اسرائیلی گزارش دادند که نیروهای اسرائیلی بین ۶۷ تا ۷۰ درصد از غزه را کنترل میکنند، در مقایسه با حدود ۵۳ درصد در دوران خط آتشبس اولیه. یونیسف گزارش داد که خانوادههای فشرده در حدود یکسوم بخش در میان ویرانیها، فقدان آب آشامیدنی سالم، شیوع بیماریها و سوءتغذیه شدید وجود دارند.
این عقیده فراتر از غزه نیز گسترش یافته است. وزیر دفاع اسرائیل، یسرائیل کاتس، اعلام کرده است که نیروهای اسرائیلی در مناطق امنیتی غزه، لبنان و سوریه و بدون هیچ محدودیت زمانی باقی خواهند ماند. نتانیاهو و کاتس تأکید کردند که نیروها در جنوب لبنان باقی خواهند ماند و عملیاتهای خود علیه آنچه اسرائیل «زیرساختهای تروریستی» مینامد، ادامه خواهند داد. خروج مشروط به این تصمیم اسرائیل است که «حزبالله دیگر تهدیدی برای مستعمرات شمالی او نیست».
در سوریه، اسرائیل پس از سقوط نظام بشار اسد، از بلندیهای جولان اشغالی فراتر رفته و در کوه الشيخ و بخشهایی از قنیطره مواضع گرفته است. این گسترش را دفاعی توصیف میکند، در حالی که دمشق و بخش بزرگی از جامعه بینالملل آن را «اشغالگری اضافی» میدانند.
نتانیاهو استدلال میکند که عملیات جدایی سال ۲۰۰۵ خطر رها کردن زمینها بدون حفظ کنترل نظامی را نشان داد. اسرائیل در آن زمان مستعمرهنشینان و نیروهای زمینی دائمی خود را خارج کرد... سپس «حماس» در انتخابات سال ۲۰۰۶ پیروز شد، در سال ۲۰۰۷ به طور کامل بر نوار غزه تسلط یافت و حملات ۷ اکتبر ۲۰۲۳ را آغاز کرد.
نتانیاهو معتقد است که خروج، مانع بین یک سازمان مسلح و اسرائیل را برداشته است. بنابراین، دولت او عمق استراتژیک را قابلاعتمادتر از توافقنامهها یا نظارت بینالمللی میداند. این عقیده پس از ۷ اکتبر ۲۰۲۳ حمایت داخلی گستردهای دارد، در حالی که شرکای نتانیاهو در ائتلاف، برپایی دولت فلسطینی و خروج از زمینها را رد میکنند.
از نظر سیاسی، مشکل در این است که شرط حذف کامل هر تهدید بالقوه برای تکمیل خروج، ممکن است به معنای عدم وقوع آن باشد؛ زیرا گروههای مسلح میتوانند سلاحهای خود را پنهان کنند، تحت نامهای جدید سازماندهی مجدد کنند، یا به دلیل تغییر شرایط دوباره ظاهر شوند. بنابراین، اسرائیل همیشه میتواند به این نتیجه برسد که خطر همچنان پابرجاست.
منطقه امنیتی که به جدول زمانی خاصی مرتبط نیست، در واقع به اشغالگری تبدیل میشود؛ منطقهای حائل که هر زمان ارزیابیهای نظامی تغییر کند، قابل گسترش است، در حالی که خروج هر زمان که اطلاعات اطلاعاتی به تداوم فعالیتهای مسلحانه اشاره کند، به تعویق میافتد.
به این ترتیب، آنچه به عنوان یک اقدام اضطراری آغاز میشود، ممکن است به کنترل دائمی بدون نیاز به الحاق رسمی زمینها تبدیل شود. نگرانیهای امنیتی به تنهایی تداوم اشغالگری برای مدت طولانی، تصاحب زمینها یا محروم کردن فلسطینیها از حق تعیین سرنوشت را توجیه نمیکنند.
این وضعیت دینامیکی تهیکننده ایجاد میکند؛ اسرائیل زمینها را به دلیل وجود مقاومت مسلحانه حفظ میکند، در حالی که گروههای مسلح تداوم نگهداری سلاح خود را به وجود اشغالگری توجیه میکنند. اسرائیل خلع سلاح حماس را پیششرط خروج میداند، در حالی که این جنبش این گام را به خروج و دریافت تضمیناتی که از تکرار جنگ جلوگیری کند، مرتبط میسازد، در حالی که نتانیاهو برپایی دولت فلسطینی که ممکن است به عنوان یک قدرت جایگزین عمل کند، مخالفت میورزد. این شرایط سازگاریناپذیرند.
اسرائیل ادعا میکند که پس از سال ۲۰۰۵، نوار غزه دیگر تحت اشغال نیست و مواضع فعلی خود را مناطق دفاعی موقت توصیف میکند. در مقابل، فلسطینیان، لبنان، سوریه و نهادهای سازمان ملل متحد، زمینهای تحت کنترل واقعی اسرائیل را زمینهای اشغالی میدانند. در نظر مشورتی دیوان بینالمللی دادگستری که در سال ۲۰۲۴ صادر شد، هر یک از کرانه باختری، شرق اورشلیم و نوار غزه به عنوان زمینهای فلسطینی اشغالی طبقهبندی شدند و به این نتیجه رسید که تداوم حضور اسرائیل در آنها غیرقانونی است.
اعطای عنوان «منطقه حائل» به هر سرزمینی، از تعهدات قانونی ناشی از کنترل نظامی واقعی معاف نمیکند، و نگرانیهای اسرائیلی به آن حق مطلق برای کنترل زمینهای مجاور یا محروم کردن فلسطینیها از حقوق سیاسیشان نمیدهد.
نتانیاهو موضع خود را روشن کرده است: تا زمانی که او نخستوزیر است، هیچ دولت فلسطینی وجود نخواهد داشت؛ هیچ خروج کاملی پیش از خلع سلاح کامل صورت نمیگیرد؛ و هیچ سقف زمانی برای کنترل سرزمینهایی که اسرائیل آنها را برای امنیت خود ضروری میداند، تعیین نخواهد شد. این رویکرد ممکن است آزادی تاکتیکی فراهم کند و تهدیدات مستقیم را به تعویق بیندازد، اما نمیتواند مشروعیت را تثبیت کند، آشتی ملی را محقق سازد یا نظامی منطقهای پایدار بنا نهد؛ زیرا دکترینی که هدف آن حذف هرگونه خطر پیش از اجازه دادن به خروج است، خطر تبدیل اشغال به وضعیتی دائمی و غیرممکن ساختن ساختاری صلح را در پی دارد.
