عدنان زید کاظمی... اندیشمند رفت و قلم به میهن وفادار ماند
استاد عدنان زید الکاظمی از این جهان فانی به دار الباقی رحل بست. مردی خوشاخلاق و روشنفکر که به قلم مسلح بود و به دانش آراسته شده بود و وفادار به میهن، خانواده و ارزشهای خود زیست. خداوند پدر نزار را بیامرزد و او را در بهشتهای وسیع خود جای دهد.
نوشتن درباره دوستی که از دنیا رفته و تلاش برای جمعآوری سیره مردی که حدود سه دهه با او آشنا بوده، در چند کلمه کار سادهای نیست. برخی مردان هنگام رحلت، تنها خلأای به جای نمیگذارند، بلکه جایگاهی در حافظه برمیسازند که هیچکس آن را پر نمیکند و غمی در دل ایجاد میکنند که کلمات برای بیان آن کافی نیستند.
من پدر نزار را حدود سی سال پیش شناختم و آغاز رابطه ما از طریق روزنامهنگاری و قلم بود. این رابطه با گذر زمان به دوستی و محبت، بازدیدهای متقابل و سپس پیوند خویشاوندی تبدیل شد که علاوه بر پیوندهای دوستی، پیوندهای خانوادگی نیز میان ما ایجاد کرد.
بنابراین، آنچه امروز مینویسم تنها کلماتی برای سوگسرایی درباره مردی عزیز که از دنیا رفته نیست، بلکه گواهی بر حقیقت درباره مردی است که از نزدیک شناختم، اخلاقش را آزمودم، صداقت و وفاداریاش را لمس کردم و میزان عشقش به میهن و خانوادهاش را درک کردم.
و چگونه عدنان چنین نباشد، در حالی که فرزند مرحوم زید الکاظمی است که در سالهای ۱۹۶۳ و ۱۹۶۷ عضو مجلس ملی بود... پدر نزار در خانهای اصیل در فرهنگ، سیاست، اخلاق، نیکخواهی، سخاوت و اراده بزرگ شد و آن خانه تأثیر آشکاری در شکلگیری شخصیت او و ارزشهایی داشت که او در تمام عمر با خود همراه کرد.
پدر نزار مردی بود که زندگی او را سخت آزمود و همعصر نسلهای متوالی مردم کویت بود و تحولات بزرگ کشور را در مرحله پس از نفت و آغازهای دولت مدرن مشاهده کرد. با این حال، همانگونه که میشناختم باقی ماند: ساده در تعامل، عمیق در اندیشه، فروتن در حضور، بخشنده در احساسات و صادق در روابط. او، خداوند او را بیامرزد، از بهترین مردان از نظر ظاهر و باطن، خوشمجلسترین و فروتنترین بود. مجلس او آمیختهای از دانش و صمیمیت، و بحثهای جدی و روح دوستی بود.
آنچه بیشتر در پدر نزار توجه مرا جلب میکرد، رابطه او با کتابها بود. در کتابخانه پر از کتابهای مرجع او، گویی با کتاب مانند یک دوست قدیمی زندگی میکرد. او با صفحات عاشقانه تبادل احساس میکرد، در واژگان و عبارات غوطهور میشد و مدتها بر معانی و دلالتها مکث میکرد. او خوانندهای گذرا نبود که تنها به دنبال اطلاعیابی باشد، بلکه خوانندهای متفکر و تأملگر بود که میخواست بداند نویسنده چه میخواست بگوید، چه نگفته بود و چه افکار و دلالتهایی پشت کلمات پنهان شده است. او سعی میکرد ذهن نویسنده را شبیهسازی کند، اعماق متن را کاوش کند و به آنچه فراتر از ظاهر آن است برسد، بدون اینکه بار بیش از حد بر دوش متن بگذارد یا در تفسیر آن تا حدی فراتر رود که از قصد اصلی نویسنده دور شود. این، به نظر من، یکی از زیباترین ویژگیهای یک روشنفکر واقعی است: خواندن با ذهنی باز، احترام به متن و جستجوی معنا نه پیروزی بر رأی پیشدستانه.
بنابراین، مقالات پدر نزار تنها کلماتی نبودند که در روزنامه نوشته شوند و با گذر زمان محو گردند. در بسیاری از مقالاتی که بیش از چهارده سال پیش نوشت، کلماتش همچنان حاضرند، گویی زنگهای هشداردهندهای هستند که هرگاه میهن با پرسشهای همانند مواجه میشود، در حافظه به صدا درمیآیند.
شعار او برای مقالاتش «حقیقت... دوست بزرگتر» بود و این شعار در بیان صاحبش چقدر صادقانه است. حقیقت نزد پدر نزار تنها عنوانی برای یک مقاله نبود، بلکه موضعی، مسئولیتی و وظیفهای بود که روشنفکر در قبال میهن و جامعه خود احساس میکرد.
و از شگفتیهای نوشتههای او، مقالهای با عنوان «فروش وطن» است که در ۲۵ ژانویه ۲۰۱۲ منتشر شد و او در آن از پیامدهای تشدید فساد و خطراتی هشدار داد که میتوانستند کشور را تهدید کنند، زمانی که منافع عمومی در برابر منافع خصوصی پس میزدند. سپس در آوریل ۲۰۱۲ مقالهای با عنوان «وطن به کجا میرود؟» نوشت؛ مقالهای که اگرچه سالها از انتشار آن میگذرد، همچنان گویی پرسشهایی را بازتاب میدهد که هنوز پیش روی ماست. او در آن مینویسد: «پس از آنکه حوادث ناگوار فراگیر شد، آتش فتنه کور که در افق میدرخشید شعلهور گردید و شعلههایش برافروخت، و جانهای سرافکنده در گوشهای نشستند تا منتظر آینده باشند، ما میتوانیم با ترس و نگرانی بپرسیم: وطن به کجا میرود؟» سپس او از تبدیل شدن اختلافات سیاسی به درگیریهای گروهی، حزبی و طایفهای هشدار داد و از تقدم منافع آنی بر منافع وطن و انباشت مشکلات توسعه و زیرساختها تا جایی که بار آن بر دوش نسلهای آینده سنگینتر شود، ابراز نگرانی کرد. او در مقالهاش به فریادی ملی و روشن میرسد و میگوید: «مسئله اکنون به حیات یا مرگ وطن تبدیل شده است، خدا را شکر که چنین نشود... ما باید به هویت فرسوده وطن چنگ زنیم... و از دستاوردهایش، هرچند کوچک شدهاند، محافظت کنیم... و از عواید ثروتش، هرچند کاهش یافته یا حتی نابود و ذوب شده باشد، بکاهیم؛ این ذوب شدن ناشی از سوءاستفاده از عواید ثروت ماست.»
هشدار او نسبت به فتنه واضح بود، زیرا او آن را بزرگترین خطری میدانست که میتوانست کشورها را فراگیرد. در مقالهاش با عنوان «صنعت فتنه و مرگ»، که در ۲۸ فوریه ۲۰۱۲ منتشر شد، از خطرات دروغ، فریب، تقلب و دستکاری هشدار داد و از عواملی که میتوانستند کشورهای منطقه و جوامع آنها را در برابر فتنهها و درگیریها آسیبپذیرتر کند، سخن گفت.
او میدانست که منطقه ما پر از عوامل انفجاری است و بازی با تار و پود دین، طایفهگرایی، نژادپرستی و عشایر میتواند درهایی را بگشاید که بستن آنها دشوار است.
و در لمسی صادقانه و میهنپرستانه، مقالهاش با عنوان «بازیهای سیاسی»، که در ۵ اوت ۲۰۱۲ منتشر شد، را با عبارتی به پایان رساند که آمیختهای از نگرانی عمیق برای وطن و عشق فراوان به آن بود: «آه... این فریادی است از دلهای ایماندار... که کوشش دارند کشور را از تلههای خطرات و توطئههای خارجی که میلیونها نفر را از کثافتهای دنیا فانی دور میکنند، حفظ کنند... تا بنیانهای کشور و ستونهای آن را ویران کنند و صحنهها را برای ویرانی بیشتر و نابودی وطن عزیز آماده سازند.»
ابونزار مینوشت زیرا باور داشت که وطن سزاوار دفاع با کلمه است و روشنفکر نمیتواند تماشاچی باشد زمانی که میبیند فساد گسترش مییابد یا زمانی که احساس میکند وطن به سوی منطقهای از خطرات در حرکت است.
شاید با برخی از نظرات او موافق یا مخالف باشیم، و شرایط و رویدادها تغییر کنند، اما آنچه ثابت میماند، صداقت انگیزه و نجابت نیت است. او از قلب مردی مینوشت که وطنش را دوست داشت، از آن میترسید و معتقد بود کلمه مسئولیت دارد و قلم وسیلهای برای نمایش نیست، بلکه امانتی است.
و امروز، هنگامی که این کلمات را مینویسم، احساس میکنم نه تنها دوستی را داغدارم، بلکه بخشی از حافظه یک نسل را از دست دادهام. برخی افراد را تنها پس از رفتنشان است که متوجه عمق حضورشان در زندگیمان میشویم. و هنگامی که میروند، به تصاویر قدیمیشان، مجالسشان، خندههایشان و کلماتشان بازمیگردیم و کشف میکنیم که چیزهای کوچکی که به آنها توجه نمیکردیم، در واقع زیباترین میراثی بودند که برای ما به جا گذاشتند.
و شاید زیباترین چیزی که میتوان درباره مردی گفت که برای فرهنگ، قلم و وطن زیست، این باشد که غیبتش نتوانست حضورش را بگیرد. مرگ جسم را میگیرد، اما نمیتواند اثرش را از بین ببرد. و امروز، پس از حدود ۳۰ سال آشنایی و دوستی، خود را مییابم که درباره ابونزار مینویسم و قلمم از اندوه سنگین است، گویی تلاش میکنم با کلمات بخشی از حضور مردی را بازگردانم که کلمات نمیتوانند او را بازگردانند. او دوستی عزیز، برادری کریم، روشنفکری اصیل و مردی بود که به آنچه به آن ایمان داشت وفادار ماند.
خداوند تو را بیامرزد ای ابونزار. خداوند انسان خوشاخلاق، دوست وفادار، روشنفکری را که کتاب را دوست داشت، روزنامهنگاری را که به کلمه ایمان داشت و شهروندی را که دغدغه وطنش را در قلب و قلمش حمل میکرد، بیامرزد.
به دار حق پیوستی و یادگاری جاودانه از خود بر جای گذاشتی؛ سخنان تو هنوز به ما میگوید که میهن بزرگتر از اختلافات ماست و حقیقت باارزشتر از منافع شخصی. قلم میتواند شاهد عصر خویش باشد و وجدانی بیدار، هنگامی که وجدانها خاموش میشوند. آرام بخواب ای ابانزار، چرا که در میان ما قلمی هست که تو را به یاد میآورد، کتابی که جایگاهت را حفظ میکند، دلهایی که دلتنگت هستند و میهنی که تا آخرین لحظه عمر دوستش داشتی.
