غزه... میان اعلامیه جاهطلبانه و موانع اجرا
- طرح ترامپ «نقشه راه» است و نه یک توافق نهایی
- پذیرش «حماس» از «توافق تاریخی»... تحولی رادیکال در گفتمان و سیاستهای این جنبش
- از منظر اسرائیلی... این طرح شبیه به یک «شکست سیاسی» است و نتانیاهو ممکن است ورق را برگرداند یا مفهوم «پیروزی» را بازتعریف کند
در ۳۱ ژوئیه گذشته، دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، گامی بیسابقه در تاریخ دیپلماسی ایالات متحده نسبت به درگیری فلسطین و اسرائیل برداشت و از طریق پلتفرم «ایکس» اعلام کرد که «شورای صلح» به یک توافق «تاریخی» برای خلع سلاح جنبش حماس و گروههای مسلح در نوار غزه دست یافته است؛ توافقی که بخشی از طرح ۲۰ مادهای او برای پایان دادن به جنگ محسوب میشود.
با این حال، این اعلامیه که به عنوان یک «قمار مطلق» برای دستیابی به گشایشی در پروندهای که از نُه ماه پیش در بنبست بوده، توصیف شد، به سرعت با عقبنشینی و تردیدهای اسرائیلی مواجه گردید که نشاندهنده فضایی از انتظار و ابهام درباره سرنوشت این توافق است.
تحلیلگران سیاسی تأکید میکنند که این نقشه راه «فراتر از یک اعلامیه ساده برای توقف آتشبس است، زیرا تلاش میکند مکانیسمهای عملیاتی برای مدیریت مرحله پس از جنگ، از جمله ترتیبات حاکمیتی، بازسازی و امنیت غزه را فراهم آورد؛ امری که به آن اهمیت سیاسی و اجرایی بیشتری نسبت به پیشنهادهای قبلی میبخشد».
اما وی در عین حال هشدار میدهد که «این پیشنهاد اختلافات بنیادین میان طرفها، یعنی حماس و اسرائیل، را برطرف نمیکند؛ هر یک تفسیر متفاوتی از توافق و نقشه راه دارند و اولویتهای خاص خود را برای تحقق منافعشان تعیین کردهاند، بنابراین بعید نیست که مرحله اجرا سختترین آزمون خود را بگذراند».
ماده اساسی این طرح بر تحویل سلاحهای گروههای مسلح، تخریب زیرساختهای نظامی و تونلها، و انبار کردن سلاحها تحت نظارت بینالمللی تأکید دارد. اما ابهامات زیادی بر جزئیات کلانی حاکم است؛ حماس از «تودیع سلاحهای سنگین» نزد کمیته ملی سخن میگوید، نه تحویل آن به اشغالگران همانطور که نتانیاهو میخواهد.
یک مقام در شورای صلح توضیح میدهد که فرآیند تحویل سلاحهای سنگین و تخریب تونلها ممکن است بین ۲۰۰ تا ۳۵۰ روز طول بکشد. این جدول زمانی طولانی، پرسشهای جدی درباره امکان بروز اختلافات مکرر بر سر رعایت تعهدات ایجاد میکند که میتواند خروج نیروهای اسرائیلی را به تأخیر بیندازد؛ چرا که نتانیاهو اجرای بندهای توافق را منوط به خلع سلاح کامل میداند، برخلاف آنچه ترامپ اعلام کرده است.
طرح بر تشکیل «کمیته ملی برای مدیریت غزه» تأکید دارد؛ بدنهای تکنوکراتیک فلسطینی که مسئولیتهای مدنی و امنیتی در این منطقه را بر عهده خواهد گرفت تا جایگزین حکومت حماس شود. اما تحلیلگران به چالشهای بزرگ پیش روی این کمیته اشاره میکنند، از جمله نیاز به کسب اجماع گسترده فلسطینی، بازسازی نهادهای دولتی و تأمین بودجه کافی برای بازسازی.
توافق بر خروج تدریجی نیروهای اشغالگر اسرائیلی منوط به پیشرفت ملموس در فرآیند خلع سلاح، مطابق میل نتانیاهو، تأکید دارد. در اینجا معضل اصلی نمایان میشود: اصرار نتانیاهو بر اینکه هرگونه خروج باید مشروط به «خلع سلاح واقعی حماس» باشد؛ شرطی که عملاً غیرممکن است، زیرا حجم، تعداد یا انواع سلاحهای موجود در غزه مشخص نیست؛ غزهای که در ماههای اخیر توسط تلآویو با گروههای شبهنظامی متعدد تسلیح و تأمین مالی شده است. در مقابل، حماس خواهان توقف حملات و خروج واقعی پیش از تحویل سلاح است و تضمینهایی برای توقف تجاوزات، ترورهای هدفمند و قطع حمایتهای تسلیحاتی، مواد مخدر و سایر امتیازاتی که به اشغالگران داده میشود، درخواست میکند؛ شرایطی که میتواند سرآغاز یک جنگ داخلی باشد.
انتظار میرود نیروی بینالمللی شامل سربازانی از کوزوو، آلبانی، مراکش و اوگاندا باشد تا مرحله انتقالی را تأمین، از کمکهای بشردوستانه محافظت و به آموزش پلیس فلسطینی بپردازد. اما گزارشها حاکی از آن است که نیروی تثبیتکننده بینالمللی هنوز به طور مؤثری مستقر نشده است. طرح بازسازی نیز «آرمانی اما بدون تأمین مالی» توصیف شده که به دو میلیارد دلار و پنج هزار نیروی مسلح با تجهیزات، پایگاهها در نوار غزه و مرزها، خودروهای نظامی، شبکه ارتباطی و پشتیبانی لجستیکی بینالمللی و عربی نیاز دارد.
منابع کمیته و شورای صلح نشان میدهند که صندوق شورا در حال حاضر هیچ وجهی ندارد؛ با این حال، با وجود اعلام ترامپ مبنی بر اختصاص میلیاردها دلار، روزنامه «فایننشال تایمز» در ۲۷ مه گزارش داد که هیچ کمک مالی به بانک جهانی نرسیده است و منابع آگاه تأیید کردند که تاکنون «حتی یک دلار آمریکا» برای بازسازی غزه از طریق مکانیسمهای تأمین مالی شورا هزینه نشده است.
اگرچه نتانیاهو پیشتر از طرح ترامپ حمایت کرد، اما موضع عملی او نشاندهنده احتیاط بسیار زیاد بود و دست به ایجاد موانع زد. منابع سیاسی اسرائیلی تأیید کردند که اسرائیل «نقشه راه» را به همان شکل نمیپذیرد و اعتراضات خود را به شورای صلح اعلام کرده است؛ آنها تفسیر متفاوتی از تمام بندها دارند.
رونین برگمن، تحلیلگر نظامی روزنامه «یدیعوت آحرونوت»، میگوید که این توافق «پیروزی نیست» و نتانیاهو از بیشتر پنج خواستهای که یک سال پیش برای پایان جنگ مطرح کرد، کوتاه آمده است. برگمن به این نتیجه قاطع میرسد که: «اگر نتیجه را بر اساس شرایطی که خود نتانیاهو تعیین کرد بسنجیم، توصیف آن به عنوان پیروزی کامل، و حتی پیروزی جزئی، دشوار است. این نقشه راه، شکستی برای نتانیاهو است.»
نتانیاهو تحت فشار شدید متحدان راستگرای خود، به ویژه ایتمار بنگویر، وزیر امنیت ملی، قرار دارد که این توافق را «غیرقابل قبول» خوانده و آن را به معنای موافقت اسرائیل با «مدیریت حماس برای روز بعد» میداند.
این شکاف داخلی، همزمان با انتخابات پیشرو در اکتبر ۲۰۲۶، نتانیاهو را در موقعیتی بسیار حساس قرار داده است؛ او در تلاش است از یک سو ترامپ و از سوی دیگر رأیدهندگان جناح افراطی راست خود را راضی نگه دارد.
مرکز «تایمز آو اسرائیل» بنبست پیش روی نتانیاهو را تحلیل میکند و اشاره میکند که این توافق ممکن است صحت گفته منتقدانی را ثابت کند که میگفتند «پیروزی کاملی» که نتانیاهو همواره به دنبال آن بود، از دست رفته است؛ و ممکن است بخش غزه سرانجام نه از طریق تسلیم بیقید و شرط، بلکه از طریق توافقی با حماس سامان یابد که آیندهای برای این بخش پس از ویرانیهایش فراهم کند، «حکومتی فلسطینی» ایجاد نماید و افق راهحل دو دولتی را دوباره مطرح سازد.
پذیرش اصول کلی طرح توسط «حماس» رویدادی به تمام معنا تاریخی است، امری که حتی تحلیلگران ارشد اسرائیلی نیز آن را تأیید میکنند، هرچند جزئیات آن را نقد کردهاند. تسوی برئیل، تحلیلگر روزنامه «هآرتس»، اشاره میکند که موافقت حماس برای واگذاری کنترل امنیتی شناخته شده است و پیشتر چندین بار اعلام کرده بود که اصل تحویل سلاح «تصمیمی با عمیقترین تأثیر در تاریخ این جنبش» است.
تحلیلگران معتقدند انعطافپذیری جنبش تا حد زیادی بازتابدهنده هزینههای سنگین انسانی، نظامی و سیاسی درگیری طولانیمدت است که «حماس را بر آن داشت تا سریعتر به ابتکارات میانجیگری پاسخ دهد». او اشاره میکند که حماس در موضوعاتی که پیشتر غیرقابل مذاکره تلقی میشدند، انعطاف بیشتری نشان داده است، در حالی که تلاش میکند اطمینان حاصل کند که هرگونه تنازل با تعهدات متقابل اسرائیلی در بستر عقبنشینی عربی و اسلامی، کشتارهای انجام شده توسط ارتش اسرائیل و ویرانیهای گسترده بدون هیچ بازدارندگیای، همراه باشد.
بزرگترین مانع باقیمانده، اختلاف بر سر «چه کسی ابتدا اقدام کند» است. اسرائیل خواستار خلع سلاح واقعی پیش از عقبنشینی است، در حالی که حماس توقف حملات و عقبنشینی عملیاتی را پیش از تحویل سلاح میخواهد. نقشه راه تلاش میکند این مسئله را به صورت موازی حل کند، اما این امر نیازمند سطح بالایی از اعتماد است که در حال حاضر وجود ندارد.
تحلیلها نشان میدهند که نظارت بر تحویل تمام سلاحهای حماس، به ویژه تونلها و موشکهای پنهان، در محیطی خصمانه و پیچیده، کاری تقریباً غیرممکن است که به اسرائیل بهانهای برای متوقف کردن عقبنشینی میدهد. این پیشنهاد هنوز توضیح دقیقی درباره نحوه نظارت مستقل بر خلع سلاح حماس ارائه نداده است.
مهمترین پرسش این است که آیا «کمیته ملی» توانایی پر کردن خلأیی را دارد که حماس پس از خروج آن ایجاد خواهد کرد، کنترل خود را اعمال نماید و مشروعیت مردمی را در غزه ویرانشده کسب کند.
تحلیلگران اشاره میکنند که این کمیسیون با موانع بزرگی مواجه خواهد شد، از جمله جلب توافق گسترده فلسطینی، بازسازی نهادهای مربوطه و تأمین منابع مالی کافی.
ایران نیز عامل دیگری از عدم قطعیت محسوب میشود. یک مقام آمریکایی اعلام کرده که تهران حماس را به پذیرش نکردن این توافق فراخوانده است. اما وی افزود که توانایی ایران برای حمایت از این گروه ممکن است محدود باشد، زیرا این کشور درگیر نبرد خود با ایالات متحده است.
پذیرش این توافق توسط حماس، تغییری رادیکال در خطمشی و گفتمان این جنبش محسوب میشود، همانطور که تحلیلگران اشاره میکنند؛ تلاشی برای سازگاری با واقعیتهای جنگ است تا آنکه تغییری بنیادین ایدئولوژیک باشد.
از دیدگاه اسرائیلی، این توافق در قالب کنونی، بازگشتی از شرایطی است که دولت نتانیاهو پیشتر تعیین کرده بود و به همین دلیل، از نظر خود تحلیلگران اسرائیلی، بیشتر شبیه به یک «شکست سیاسی» ارزیابی میشود.
نتانیاهو در موقعیت دشواری قرار دارد، زیرا تحت فشارهای متناقض ترامپ، که خواهان تصویب این توافق است، و متحدان راستگرای او که تهدید به سرنگونی دولت کردهاند، قرار گرفته است. همچنین تحلیلهای «چatham هاوس» به این نتیجه رسیدهاند که «سیاستهای نتانیاهو یکی پس از دیگری در برابر فشارهای آمریکایی فرو ریختهاند».
مهمترین پرسش این است: آیا این اعلامیه به آغاز واقعی مرحلهای جدید در غزه تبدیل خواهد شد یا به فهرست ابتکاراتی میپیوندد که همواره در کشوها و میزهای مذاکره محبوس ماندهاند؟
پاسخ، همانطور که تحلیلگران تأکید میکنند، توسط بیانیهها و اعلامیهها تعیین نخواهد شد، بلکه آنچه در هفتهها و ماههای آینده در عرصه عمل رخ خواهد داد، تعیینکننده است.
در نهایت، شرط اصلی بر توانایی بازیگران بینالمللی و منطقهای - و در رأس آنها مصر، قطر و ترکیه - برای پر کردن شکاف میان مواضع اسرائیل و فلسطین، و ایجاد یک نظام اعتماد واقعی در عرصه عمل است؛ در غیر این صورت، این توافق جاهطلبانه تنها به یک «برگه اعلامیه» دیگر در تاریخ این درگیری طولانیمدت تبدیل خواهد شد.
