خلیج فارس: میان بازچینی و ضرورت «حالت اتحاد»
- در میان تحولات شتابان، منطقه خلیج فارس به قلب معادله و مبنای آن تبدیل شده است.
- یادداشت تفاهم آمریکا و ایران نقطه عطفی در معادله امنیت منطقهای خاورمیانه است.
- با کاهش حاشیه تحرک، هر تعهد جدید آمریکا مشروط و با مشارکت کمتر خواهد بود.
- هر تفاهم شکننده و مستعد فروپاشی، تنش در تنگه هرمز را به ابزاری برای باجگیری و فشارهای ایران تبدیل خواهد کرد.
- هرگونه تشیعگرایی یا رسانهای از سوی بازوهای ایران، نیازمند یک خطمشی واحد و قوی عربی خلیجی است.
- کاهش قیمت نفت در صورت بازگشت نفت ایران به بازار، بر بودجهها فشار وارد خواهد کرد.
- چالشها با واکنشهای آنی مدیریت نمیشوند، بلکه با یک طرح پیشدستانه خلیجی مبتنی بر چندین مسیر قابل مدیریت هستند.
- «ناتوی خلیجی».. اتحادی امنیتی و دفاعی الزامآور با حفظ حاکمیت سیاسی هر کشور.
- گذار از «همکاری» به «اتحاد» ضرورتی استراتژیک است که توسط تحولات دیکته میشود.
- بحرانها نشان دادند که هرچه کلمه و موضع واحدتر باشد، توانایی مقابله با چالشها بیشتر میشود.
- «اتحاد» به خلیج فارس نقش بزرگتری در صحنه بینالملل میبخشد و توان مذاکرهای را افزایش میدهد.
- مردم خلیج فارس به اراده رهبران خود و شجاعت پاسخگویی آنها به تغییرات، اطمینان کامل دارند.
- تبدیل تهدید به فرصتی برای ساختن یک نظام خلیجی که قویترین در تاریخ منطقه است.
- «اتحاد» تنها گزینهای است که تضمین میکند خلیج فارس بازیگر اصلی باشد، نه صرفاً یک صحنه.
- تاریخ منتظر نمیماند.. امنیت خلیج فارس امروز با قلمهای خلیجی نوشته میشود، نه از بیرون تحمیل میشود.
در لحظهای سرنوشتساز از روند رویدادها و در موضوعی بسیار مهم که به سرنوشت حال و آینده ما مرتبط است، تفکر عمیق و آشکار ضرورتی است نه یک انتخاب.. مسئلهای که ایجاب میکند پیش از آنکه وقایع راههای تصمیمگیری را ببندند، درهای اندیشه را با صدایی بلند بگشاییم.
و چون مسئلهای مهم و سرنوشتساز است.. در این حالت باید تفکر با صدایی بلند و قوی باشد.. زیرا در میان تحولات شتابانی که خاورمیانه را درگیر کرده است، منطقه خلیج فارس دیگر صرفاً صحنهای نیست که رویدادها از آن بگذرند، بلکه به قلب معادله و مبنای آن تبدیل شده است.. امضای یادداشت تفاهم آمریکا و ایران که پیش از خشک شدن جوهر آن پایان یافت، رویدادی دیپلماتیک گذرا نیست.. بلکه اعلام آغاز مرحلهای جدید است که مفهوم «تضمینها»ای را که خلیج فارس دههها به آن تکیه داشته، بازتعریف میکند.
اینجا تفکر ضرورتی استراتژیک است، نه تجملی فکری.. سوال دیگر این نیست که آمریکا یا ایران چه خواهند کرد؟ بلکه ما در کشورهای عربی خلیج فارس هستیم.. ما خودمان به کجا میرویم؟ و شکل تضمینهایی که برای امنیت خود میخواهیم چگونه است؟ و اگر خودمان آنها را تدوین نکنیم، چه کسی آنها را خواهد ساخت؟
امنیت خلیج فارس هدفی ذاتی نیست، بلکه دروازهای است.. دروازهای برای توسعه و رفاه کشورهای آن و مردمش، و دروازهای برای گذار از اقتصاد رانتی به اقتصاد دانش، صنعت و فناوری.. و دروازهای برای زندگی مردمانی که همواره به دنبال ثبات هستند، دور از زبان درگیریها و جنگهای ویرانگری که محیط ما را سوزاند و قیام آن را برای دههها متوقف کرد.
و بنابراین، هر سخنی درباره یادداشتها و تفاهمنامهها باید از یک سوال اساسی آغاز شود.. و آن این است که چگونه تضمین کنیم که آینده در درجه اول خلیجی باشد؟ و چگونه لحظه نگرانی منطقهای را به لحظهای برای تأسیس «حالت اتحاد» تبدیل کنیم که منافع مردم خلیج فارس را بر هر چیزی مقدم بداند، و یکپارچگی دفاعی، سیاسی و اقتصادی را به سپری تبدیل کند که از توسعه محافظت کند، نه دیواری که آن را محاصره کند؟
من در تلاش برای پاسخگویی هستم.. و در تلاشی که تمام احتمالات را روی میز میگذارد، زیرا زمان تعارفات استراتژیک به پایان رسیده و زمان سرنوشتهای مشترک آغاز شده است.
از نظر نظری، یادداشت تفاهم آمریکا و ایران که امضا شد اما به دلیل عدم پایبندی همیشگی ایرانیان به تعهداتشان اجرا نشد، نقطه عطفی در معادله امنیت منطقهای خاورمیانه بود. این توافق فراتر از پرونده هستهای یا تحریمها میرود و مستقیماً به ساختار تعادلهای سیاسی، امنیتی و راهبردی در خلیج فارس، حساسترین منطقه برای تحولات بینالمللی و منطقهای، نفوذ میکند.
این وضعیت ناشی از تنشها و بیاعتمادی به نظام ایران است که ریشه در ایدئولوژی فرقهای، حمایت از تروریسم، سیاست گسترشطلبی و صادرات انقلاب دارد؛ عناصری که ادبیات حاکم بر نظام ایران را از سال ۱۹۷۹ میلادی در بر گرفتهاند.
یادداشتهای تفاهم و توافقها ابعاد سیاسی، امنیتی و راهبردی دارند. بعد سیاسی آنها در مدیریت رقابت به جای حل قطعی آن نهفته است. منطق یادداشت تفاهم نشاندهنده گذار واشنگتن از سیاست «فشار حداکثری» به سیاست «مهار از طریق مذاکره» است. این تحول دو پیام دارد:
پیام دوم به خلیج فارس این است که امنیت منطقه دیگر به طور خودکار و از طریق تضمین مطلق آمریکا تضمین نمیشود، بلکه به بخشی از یک مبادله ژئوپلیتیک گستردهتر تبدیل شده است.
از منظر سیاسی، این امر منطق «وابستگی امنیتی» را تضعیف و منطق «چندجانبهسازی اتحادها» را تقویت میکند. به عبارت دیگر، کشورهای خلیج فارس مجبور خواهند بود با ایران به عنوان یک بازیگر به رسمیت شناخته شده در معادله منطقهای برخورد کنند، حتی اگر اختلاف بر سر رفتار منطقهای ایران ادامه یابد؛ تجربه نشان داده است که ایران کشوری است که نمیتوان به تعهداتش اعتماد کرد.
هرگونه تفاهمی که شدت رویارویی مستقیم بین آمریکا و ایران را کاهش دهد، احتمال «جنگ نیابتی» در خلیج فارس را در کوتاهمدت کم میکند، اما در مقابل، انتظارات را از خود کشورهای شورای همکاری خلیج فارس افزایش میدهد.
علاوه بر این، تهدیدات غیرمتعارف در حال صعود هستند. حوثیها، حملات سایبری، امنیت کریدورهای آبی و امنیت انرژی همچنان پروندههای داغ باقی میمانند، زیرا این موارد به عنوان اهرمهای فشار خارج از چارچوب مستقیم یادداشت تفاهم عمل میکنند.
در بعد راهبردی، بازطراحی نقشههای اتحادها به وضوح نمایان میشود. از منظر راهبردی، این یادداشت تفاهم نشان میدهد که آمریکا قصد «جداسازی جبههها» را دارد: عادیسازی روابط با ایران در خلیج فارس در ازای تمرکز بر چین، روسیه و اوکراین. این امر خلیج فارس را به سمت تنوعبخشی به شرکای خود سوق میدهد؛ اگر امکانپذیر باشد، با چین، روسیه، اروپا و هند.
ایران سیاست خود را برای تحمیل امر واقع و کنترل تنگه هرمز برخلاف قوانین بینالمللی اجرا میکند. این کشور از طریق استراتژی نظامی شناختهشده به «انکار دسترسی» (Access Denial) در تنگه هرمز سیاست تحمیل امر واقع را پی میگیرد. اگرچه کنترل کامل بر کریدور را به دست نمیآورد، اما با استفاده از مینهای دریایی، موشکهای ضدکشتی و پهپادها، عبور را پرهزینه و خطرناک میکند. این اقدام با قوانین بینالمللی که آزادی ناوبری را تضمین میکنند، در تضاد است. ایران از طریق تهدید ناوگان نفتکشها و تحمیل هزینههای عبور احتمالی تحت پوشش «تأمین امنیت»، قدرتنمایی و نفوذ خود را در یکی از مهمترین کریدورهای دریایی جهان نشان میدهد که نوعی باجگیری اقتصادی و غیرقانونی محسوب میشود.
علاوه بر این، مسابقه تسلیحاتی نوعی در جریان است. ایران ممکن است از طریق آزادسازی داراییهای بلوکهشده، تنفس اقتصادی پیدا کند که برنامههای موشکی و پهپادی خود را تقویت کرده و به او امکان میدهد حمایت از بازوهای تروریستی خود را ادامه دهد.
از اینجا به مسئله مهمی در بعد منطقهای خلیج فارس میرسیم: امنیت داخلی و اجتماعی. هرگونه تشدید فرقهای یا رسانهای توسط بازوهای ایران که از تفاهم سوءاستفاده کند، نیازمند یک خطمشی منسجم و قوی خلیجی است که میان «همزیستی سیاسی» و «تسلیحات امنیتی» تمایز قائل شود. این موضوعی مهم و اساسی برای حفظ انسجام میان مردم خلیج فارس در مواجهه با طوفانها است.
و به اقتصاد و انرژی میپردازیم.. رگ حیاتی توسعه و شکوفایی.. کاهش قیمت نفت، با بازگشت نفت ایران به بازار، بر بودجهها فشار وارد خواهد کرد که این امر نیازمند تسریع در تنوعبخشی اقتصادی و پروژههای اتصال شبکههای برق و صنعتی و پیوند خطوط حملونقل جادهای و ریلی میان کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس است.
چالش با واکنشهای آنی مدیریت نمیشود، بلکه با یک پروژه پیشدستانه خلیجی که بر چند محور استوار است، قابل مدیریت است.. محور دفاعی-نظامی متحد با فرماندهی نظامی مشترک خلیجی و با فعالسازی و توسعه مکانیسم عملیات نظامی مشترک.
و محور اقتصادی-فناورانه، مانند ایجاد بازار مشترک خلیجی، ارز واحد، و بومیسازی سرمایهگذاریهای مشترک.. و محور رسانهای-فرهنگی، با گفتمان واحد خلیجی که خطاب به افکار عمومی است.. و محور حقوقی-مؤسسهای.. پیمان امنیتی خلیجی الزامآور.. هرگونه تجاوز به یک کشور عضو، تجاوز به همه محسوب میشود، همراه با مکانیسمهای بازدارندگی سریع.
و به مهمترین بخش طرح پرسش با صدایی بلند و صریح میرسیم.. از «شورای همکاری» به «حالت اتحاد».. آیا زمان آن فرا رسیده است؟ آیا نظام شورای قادر به تدوین «چشماندازی برای مسیرهای آینده» است؟
چهل و پنج سال پیش، رهبران کشورهای عربی خلیج فارس پایههای تشکیل یک نهاد خلیجی را بنا نهادند که با توافق رهبران و مردم شش کشور خلیجی آغاز شد و شورای همکاری کشورهای عربی خلیج فارس را تأسیس کردند. پایههای مستحکم آن، زمینهساز مرحله نخستین گامهای اولیه به عنوان شورای همکاری بود تا به مرحله اتحاد برسد.. و بیشک، چشماندازهای سال ۲۰۳۰ ساختار یکپارچهای سیاسی، اقتصادی و اجتماعی ایجاد کردهاند که برای ادغام سیاسی و امنیتی آماده است تا در آینده هستهای برای «حالت اتحاد» باشد.. اتحادی امنیتی و دفاعی الزامآور، با حفظ حاکمیت سیاسی هر کشور.. الگوی «ناتوی خلیجی».
اساسنامه شورای همکاری اهداف بنیادین را مشخص کرده است، از جمله دستیابی به هماهنگی، یکپارچگی و پیوند میان کشورهای عضو در تمامی عرصهها، تا رسیدن به وحدت آنها. و اگرچه در سالهای گذشته ابتکارات مشترک متعددی در زمینههای اقتصادی، امنیتی و اجتماعی دیده شده است، اما هنوز به آنچه در چشمانداز بنیانگذاران پیشبینی شده بود، نرسیدهاند.
در طول دهههای گذشته، منطقه با چالشهای عظیم سیاسی، اقتصادی و امنیتی روبرو بوده است، از جنگها و درگیریهای منطقهای تا نوسانات قیمت نفت و تحولات جهانی در حوزههای انرژی و اقتصاد.. و بحرانهای متوالی، اهمیت موضع جمعی را نشان دادهاند؛ هرچه کلام و موضع یکپارچهتر باشد، توان مقابله با چالشها بیشتر میشود. همچنین برخی بحرانهایی که کشورهای خلیج فارس با آنها مواجه شدند، از جمله آخرین آنها جنگ آمریکا و ایران، اهمیت و ضرورت دستیابی به سطح بالاتری از یکپارچگی مؤسسهای و سیاسی را آشکار ساخت.
گذار از همکاری به اتحاد، بازتابدهنده اراده سیاسی عمیق است و آرزوهای مردم منطقه برای شکوفایی و ثبات را به واقعیت تبدیل میکند.. از برجستهترین مزایای اتحاد، تقویت استحکام سیاسی و امنیتی، فراهم آوردن چارچوب قویتری برای اتخاذ تصمیمات واحد و مؤثر در برابر تهدیدات، کاهش اختلافات داخلی و افزایش اعتبار موضع خلیج فارس در سطح جهانی است.
همچنین منجر به یکپارچگی اقتصادی عمیقتر از طریق بازارهای متحد و ارز خلیجی، و آزادی بیشتر در حرکت سرمایهها و نیروی کار خواهد شد که به تنوع منابع درآمد و توسعه پایدار کمک میکند.. و همچنین تقویت هویت خلیجی را در پی دارد، زیرا اتحاد احساس تعلق به بدنه مشترک خلیجی را عمیقتر میکند و در تثبیت ارزشها و میراث مشترک نقش دارد.. افزون بر این، کارآمدی بینالمللی را افزایش میدهد، زیرا به خلیج فارس نقش بزرگتری در صحنه بینالملل میبخشد و توان چانهزنی را، بهویژه در پروندههای انرژی، تجارت و سرمایهگذاری، به شدت افزایش میدهد.
در دنیایی که موازنههای آن به سرعت در حال تغییر است و چالشهای اقتصادی و فنی فزایندهای را تحمیل میکند، کشورهای خلیج فارس به مکانیسمهای کاری جمعی مستحکمتر و انعطافپذیرتری نیاز دارند.. اتحاد میتواند چتر ایدهآلی برای آنها فراهم کند.
مردم خلیج عربی به طور کامل به اراده رهبران خود و شجاعتشان در پاسخگویی به تغییرات، و مشارکت آگاهانه مردمی در حمایت از انتقال و تحقق انسجام میان رهبران و مردم اطمینان دارند. همچنین، ابتکارات عملی برای تقویت وحدت، مانند توسعه نهادهای مشترک خلیجی و گسترش دامنه حقوق شهروندان خلیجی، در تثبیت پایههای اتحاد نقش دارند.
پس از گذشت ۴۵ سال از تأسیس شورای همکاری خلیج عربی، انتقال از حالت همکاری به اتحاد ضرورتی است که آینده آن را ایجاب میکند. این امر نه یک انتخاب تفریحی، بلکه پاسخی عملی و استراتژیک به چالشها و الزاماتی است که واقعیت تحمیل میکند. تحقق این هدف نیازمند آن است که تمام کشورهای عضو شورا، با خوانشی آگاهانه از گذشته، آیندهنگری شجاعانه و تثبیت اصولی که مسیر شورای همکاری بر پایه آنها شکل گرفته است، گام بردارند.
یادداشتهای تفاهم و توافقهای آمریکا و ایران پایان داستان نیستند، بلکه آغاز مرحلهای «پس از تضمین» هستند. در مقابل کشورهای عضو شورای همکاری خلیج عربی قرار دارد که با آگاهی استراتژیک آینده را بسازند و به «حالت اتحاد» بپرند، و تهدید را به فرصتی برای ساختن یک نظام خلیجی تبدیل کنند که قویترین در تاریخ منطقه است.
به عنوان یک شهروند خلیجی، من معتقدم که انتقال از حالت همکاری به حالت اتحاد نه تنها یک رویای سیاسی، بلکه ضرورتی تاریخی است که توسط چالشهای پیش روی منطقه ما تحمیل میشود. تجربه شورای همکاری خلیج عربی در دهههای گذشته نشان داده است که این شورا چارچوبی موفق برای هماهنگی بوده است، هرچند هنوز به سطح یکپارچگی نرسیده که منافع مردم را در بلندمدت تضمین کند.
رسیدن به حالت اتحاد ضرورتی برای آیندهای بهتر برای کشورهای مردم خلیج است که نشاندهنده اشتیاق عمیق به آیندهای پایدارتر و قدرتمندتر برای کشورهای مردم منطقه است. ایده انتقال از همکاری به اتحاد نه تنها یک گام سیاسی، بلکه یک پروژه تمدنی است که درهای یکپارچگی اقتصادی، امنیتی و فرهنگی را باز میکند و خلیج را در موقعیتی تأثیرگذارتر بر صحنه بینالمللی قرار میدهد.
اتحاد نه یک رفاه، بلکه ضرورتی برای آیندهای بهتر است. من معتقدم که اتحاد نه یک انتخاب بین چند گزینه، بلکه تنها گزینهای است که تضمین میکند خلیج بازیگر اصلی قرن بیست و یکم باشد، نه صرفاً محلی که تحت تأثیر تصمیمات دیگران قرار میگیرد.
تاریخ منتظر نمیماند... امنیت خلیج امروز با قلمهای خلیجی نوشته میشود، نه از بیرون تحمیل میشود.
