وقتی قلب آنچه را میخرد که عقل به آن نیاز ندارد: نگاهی به اقتصاد مصرفگرایی کویت
در یک سالن نمایش، جوانی در اوایل دهه بیست سالگی خود در برابر کالایی که قصد خرید آن را دارد میایستد؛ نه به این دلیل که به آن نیاز دارد، بلکه زیرا تصویری از او در حال مالکیت آن، طی چند ساعت آینده در حساب شبکههای اجتماعیاش منتشر خواهد شد. او قرارداد اقساط را با لبخندی امضا میکند، در حالی که کارمند با صدایی آرام ارقام سود را برایش توضیح میدهد؛ سودی که اثر واقعی آن را تنها پس از سه سال درک خواهد کرد. این صحنهی تکراری روزانه در مراکز تجاری کویت، یک حادثهی فردی گذرا نیست، بلکه نشانهای ظاهری از یک ساختار اجتماعی-اقتصادی عمیقتر است که شایسته است به عنوان یک «صنعت مصرف» با ارکان مشخص، و نه صرفاً به عنوان یک رفتار فردی موقتی، مورد توجه قرار گیرد.
ژان بودریار، فیلسوف فرانسوی، دههها پیش گفت که انسان مدرن دیگر کالا را به خاطر منفعتش مصرف نمیکند، بلکه «برند» آن را مصرف میکند که به او هویت اجتماعی میبخشد.
در کویت، جامعهای کوچک و همبسته از نظر اجتماعی، این پدیده دوچندان میشود؛ زیرا جوامع کوچک نسبت به مقایسه حساسترند و برای «نمایاندن چهرهای شایسته» در برابر خانواده، همسایگان و همکاران بسیار کوشا هستند. بدین ترتیب، کالا از یک وسیله به غایت تبدیل میشود و بدهی، راهی برای اثبات خود به جای ابزاری برای برآورده کردن نیاز میگردد.
- مجموع تسهیلات اعتباری اعطا شده به مقیمین در کویت تا پایان مارس ۲۰۲۶ به حدود ۵۴.۱۴۱ میلیارد دینار کویت رسید.
- از این مجموع، تسهیلات شخصی تنها ۲۰.۰۵۲ میلیارد دینار را تشکیل میدادند که رشد سالانهای معادل ۳.۴ درصد نسبت به مارس ۲۰۲۵ نشان میدهد؛ نرخ رشدی که بسیار فراتر از نرخهای رشد درآمد واقعی خانوارهاست.
- این تسهیلات شخصی به شرح زیر توزیع میشوند: وامهای اقساطی به ارزش ۱۷.۳۶۹ میلیارد دینار که تنها ۸۶.۶ درصد از کل تسهیلات شخصی را تشکیل میدهند — یعنی بخش عمدهای از وامگیری افراد نه برای خرید ملک یا سرمایهگذاری، بلکه برای تأمین مالی مصرف مستقیم (خودرو، سفر، مبلمان، کالاهای الکترونیکی) است.
- در مقابل، بودجه دولت برای سال مالی ۲۰۲۵-۲۰۲۶ با کسری عملیاتی به میزان ۷.۱۴۱ میلیارد دینار مواجه شد، به طوری که درآمدهای عملیاتی ۱۶.۴۵۷ میلیارد دینار در برابر هزینههایی به میزان ۲۳.۵۹۸ میلیارد دینار ثبت شد.
این ارقام، وقتی با چشم یک تحلیلگر اقتصادی خوانده شوند، داستان جامعهای را روایت میکنند که برای مصرف وام میگیرد، نه برای سرمایهگذاری یا ساختن ثروت. خطر واقعی نه در خود عدد، بلکه در روند صعودی آن و تداوم رشد وامهای اقساطی به عنوان بخش غالب است؛ امری که نشان میدهد نسل کاملی سبک زندگی خود را بر پایه «بدهی دائمی» نه بر «پسانداز تجمعی» بنا میکند.
خانواده، جایی که فرهنگ «ظاهر پیش از باطن» از کودکی منتقل میشود؛ جایی که کودک تفاوت بین خواسته و نیاز را نمیآموزد و به تأخیر انداختن ارضای نیازها، که مهارتی روانی-تربیتی اساسی است، آموزش نمیبیند. مطالعات تربیتی کلاسیک (مانند آزمایش مشهور «مارشملو») ثابت کردهاند که این مهارت با موفقیت مالی و زندگی در آینده مرتبط است.
مصرفکننده فرد، که میان فشار اجتماعی و تسهیلات مالی بیسابقه قرار گرفته است؛ کارتهای اعتباری و اقساط «بدون سود ظاهری» خرید را به عملی بدون اصطکاک روانی تبدیل کردهاند، در حالی که درد مالی واقعی به ماههای آینده موکول میشود.
مؤسسه تجاری که در منطق بازار آزاد عمل کرده و به دنبال کسب سود مشروع است، اما فقدان چارچوبهای نظارتی سختگیرانه برای برخی از شیوههای بازاریابی (مانند پیشنهادات فوری و اقساط فریبنده بدون ارزیابی واقعی توانایی بازپرداخت) آن را به شریکی ناخواسته در بزرگنمایی این پدیده تبدیل میکند.
مؤسسه مالی، که میان کسب بازدهی و محافظت از مشتری تعادل برقرار میکند؛ تعادلی ظریف و نگرانکننده زمانی که پاداشهای کارکنان به حجم وامهای اعطا شده مرتبط باشد، نه به کیفیت آنها.
دولت، که همزمان حکم داور و حامی را دارد؛ و مسئولیت آن فراتر از قانونگذاری است و به آموزش، رسانه و برنامهریزی شهری (زیرا خود مراکز خرید بزرگ بخشی از طراحی محیطی هستند که مصرف را تحریک میکنند) گسترش مییابد.
بنابراین، در این معادله چه کسی سود میبرد؟
تناقض این است که هر طرف در کوتاهمدت «سود میبرد»، در حالی که همه در بلندمدت ضرر میکنند: خانواده مستهلک میشود، مؤسسه تجاری اعتماد مشتریان خود را زمانی که دچار مشکل میشوند از دست میدهد، مؤسسه مالی با ریسکهای اعتباری فزاینده مواجه میگردد و دولت هزینه اجتماعی نهایی را متحمل میشود.
۱- از وحی تا سیاستگذاری عمومی: پیش از آنکه راهکارهای نهادی پیشنهاد دهیم، باید چارچوب اخلاقی و اقتصادی یکپارچهای را که وحی اسلامی برای تنظیم مصرف ارائه کرده است، بازیابی کنیم؛ این چارچوب نه دعوت به قناعت افراطی، بلکه دعوت به «اعتدال» و «میانهروی» است که جوهر فلسفه اقتصادی اسلام را تشکیل میدهد:
خداوند متعال میفرماید: «و کسانی که هنگامی که انفاق میکنند، اسراف نمیکنند و خست نمیورزند، و میانهروی میان این دو دارند.» (سوره فرقان، آیه ۶۷). این آیه بهویژه میتواند به عنوان یک «نظریه اقتصادی» یکپارچهای که بنیان آن تعادل است نه افراطگرایی در هر جهت، مورد توجه قرار گیرد.
پیامبر اکرم (ص) فرمودند: «پای بنیآدم روز قیامت از حرکت برنمیخیزد تا درباره... مالش از اینکه از کجا کسب کرده و در چه چیزی انفاق نموده است، پرسش شود.» (روایت ترمذی). این حدیث مبنای اصل «پاسخگویی درونی» نسبت به انفاق را نه تنها نسبت به کسب درآمد، پایهگذاری میکند.
۲- راهکار یکپارچه: پیشنهادی چندجانبه به سوی راهحلی توافقجویانه و غیرطردکننده: در اینجا جوهر رویکرد راهبردی نهفته است: هر راهحلی که یک طرف را به قیمت طرف دیگر راضی کند، در عمل شکست خواهد خورد. راهحل پایدار باید «برد-برد» برای هر پنج طرف باشد:
۱- ادغام سواد مالی در برنامههای درسی از مرحله متوسطه، نه به عنوان یک درس نظری، بلکه از طریق تجربیات عملی (مانند مدیریت «بودجه هفتگی فرضی»)؛ اقدامی که هم به نفع خانواده و هم به نفع دولت تمام شود، بدون آنکه به منافع تاجر یا بانک لطمهای وارد کند.
۲- الزام نهادهای تأمینکننده مالی به ارائه «کارت هشدار مالی» پیش از هرگونه عملیات اقساطی، که هزینه واقعی کل را در مقابل قیمت نقدی، به زبانی ساده تبیین میکند. این اقدامی است که در چندین بازار بالغ مرسوم است و از مصرفکننده محافظت میکند، بدون آنکه فعالیت مؤسسه مالی را ممنوع یا فعالیت مؤسسه تجاری را متوقف سازد.
۳- تشویق مؤسسه تجاری به جای تنبیه آن: از طریق مشوقهای مالیاتی یا تسهیلات برای مغازههایی که از «روشهای فروش مسئولانه» پیروی میکنند، به گونهای که پایبندی اخلاقی به جای آنکه بار سنگینی باشد، به سود تجاری تبدیل شود.
۴- تأسیس «صندوق مشاوره مالی خانوادگی» رایگان با حمایت مشترک دولتی-بانکی، که به خانوادههای تحت فشار بدهی کمک میکند پیش از سقوط در تنگنا، ساختار بدهیهای خود را بازسازی کنند؛ اقدامی که هم حقوق بانک (بازپسگیری اموالش) و هم کرامت خانواده را حفظ میکند.
۵- کمپینهای رسانهای «مخالف روایت مصرفگرایی»، که به توصیه مستقیم (که مطالعات ضعف تأثیر آن را اثبات کردهاند) بسنده نمیکنند، بلکه از داستان، درام و تأثیرگذاران (اینفلوئنسرها) برای ارائه الگوهای جایگزین موفقیت استفاده مینمایند که به ظاهر گره نخورده باشد. این رویکردی فلسفی-تربوی است که «موفقیت» را در آگاهی جمعی بازتعریف میکند، به جای آنکه تنها با عوارض آن مبارزه نماید.
