نظام ایرانی... به سبک صدام

رفتار نظام ایران در روزهای اخیر، به‌ویژه در آستانه تجاوزهایش به کشورهای عربی خلیج فارس با تمرکز ویژه بر کویت، ما را به مقایسه آن با رژیم صدام حسین وامی‌دارد.

می‌توان تا حدی گفت که نظام ایران در سال ۲۰۲۶، تا حد زیادی شبیه به رژیم صدام حسین در تابستان سال ۱۹۹۰ است. در آن زمان، در دوم اوت ۱۹۹۰، ارتش عراق کویت را اشغال کرد، بدون اینکه از پیامدهای یک ماجراجویی دیوانه‌وار از این دست آگاهی داشته باشد. صدام از شدت خطری که مرتکب شده بود و معنای قرار دادن دستش بر ثروت‌های کویت بی‌خبر بود. او با آن ذهنیت روستایی‌اش که هیچ آشنایی با جهان نداشت، تصور نمی‌کرد که ائتلافی بین‌المللی شکل بگیرد که در نهایت او را مجبور به عقب‌نشینی و خروج از کویت کند. سقوط صدام بزرگ بود و سقوط «جمهوری اسلامی» نیز به همین بزرگی خواهد بود؛ نظامی که درک نمی‌کند برای کشوری مانند ایران ممنوع است که نقشی فراتر از ابعادش ایفا کند، بر تنگه هرمز تسلط یابد و همزمان با استفاده از حوثی‌های یمن، تلاش کند تنگه باب‌المندب را نیز ببندد...

نظام ایران با تشدید تنش با کشورهای عربی خلیج فارس و اردن، از بحران داخلی خود فرار می‌کند. در گذشته نه‌چندان دور، ۳۶ سال پیش، صدام حسینِ مرحوم تصور می‌کرد که فرار به سوی کویت، کشوری مستقل که اشغال کرد و آن را به استان نوزدهم عراق تبدیل نمود، راه نجاتی برای اوست. آنچه رئیس‌جمهور وقت عراق مرتکب شد، خطایی مرگبار بود که او، عراق و نظامش را نابود کرد. بعید نیست که اصرار «جمهوری اسلامی» بر بستن تنگه هرمز و تجاوز به همسایگانش، بیانگر بازی خودکامه‌ای مشابه همان بازی‌ای باشد که صدام انجام داد.

در روزهای ما، نظام ایرانی که گمان می‌کرد برگ‌های برنده بسیاری در عراق، یمن و لبنان دارد، همان اشتباهی را تکرار می‌کند که دیکتاتور مرحوم عراقی مرتکب شد و دارای محاسبات غلطی بود. در بنیان آن محاسبات، جهل او به منطقه و جهان نهفته بود. بعید نیست که نظام ایران، زود یا دیر، سرنوشتی مشابه نظام صدام را تجربه کند. نه به بهانه‌ای جز اینکه فرار از مشکلات داخلی به سوی حمله به کشورهای همسایه، تنها می‌تواند پیامدهای وخیمی داشته باشد. بیش از آن، چنین رویکردی نشانه ضعف است، نه نشانه قدرت.

یافتن تفسیر دیگری برای تشدید رفتار ایران که کشورهای عربی خلیج فارس و اردن را هدف قرار می‌دهد، به جز وضعیت ورشکستگی که نظام «جمهوری اسلامی» در آن گرفتار است، دشوار است؛ نظامی که از زمان تأسیسش در سال ۱۹۷۹ تصور می‌کرد می‌تواند بازی باج‌گیری را تا بی‌نهایت ادامه دهد. در نهایت، فرار به سوی حمله به کشورهای همسایه، نمی‌تواند شکاف‌های عمیقی را که نظام ایران با آن دست‌وپنج نرم می‌کند، بپوشاند؛ جایی که «رهبر» مجتبی خامنه‌ای همچنان پنهان است...

در واقع، نظام ایران از پذیرش تحولات جدید در منطقه و جهان سر باز می‌زند. برای هیچ کشوری قابل قبول نیست که با بستن راه‌های بین‌المللی، به‌ویژه تنگه هرمز که یکی از شریان‌های تجارت جهانی محسوب می‌شود، بازی کند. مهم‌تر از همه، ایران از درک این واقعیت امتناع می‌ورزد که «جمهوری اسلامی» اکنون در سرزمین خود می‌جنگد، در حالی که در گذشته نه‌چندان دور در سرزمین دیگران می‌جنگید. او از طریق نیروهای محلی و شبه‌نظامیان خود در عراق می‌جنگید، در غزه می‌جنگید و در جنوب لبنان با جان لبنانی‌ها می‌جنگید. او به‌ویژه در سوریه می‌جنگید، جایی که رژیم اقلیت‌گرای بشار اسد، صرفاً پیرو «جمهوری اسلامی» بود.

ایران و عراق بین سال‌های ۱۹۸۰ تا ۱۹۸۸ در جنگی خونین به مصاف یکدیگر رفتند. ایران نتوانست صدام حسین را شکست دهد، اما نظام او را از نظر اقتصادی فرسوده کرد. عراق از جنگی که با «جمهوری اسلامی» تجربه کرده بود، ورشکسته خارج شد. صدام حسین نمی‌دانست با ارتش عظیمی که جنگی طولانی را پشت سر گذاشته و با پیروزی نسبی از آن بیرون آمده، چه باید بکند. او تصمیم گرفت این ارتش را به سوی کویت ببرد، در حالی که از درک این موضوع عاجز بود که باید به جای آن، با کشورهای همسایه همکاری می‌کرد تا تفاهماتی حاصل شود که منجر به راه‌حل‌های داخلی در عراق گردد. این راه‌حل‌ها باید با کاهش حجم ارتش عراق آغاز می‌شد که به یک مشکل داخلی برای عراق تبدیل شده بود...

همان‌طور که عراق نتوانست از بحران پس از پیروزی نسبی خود بر ایران خارج شود، نشانه‌ای وجود ندارد که نشان دهد ایران، به عنوان یک نظام، از ابعاد انتقال جنگ به خاک خود و پیامدهای آن آگاه است. مانند صدام، این نظام محاسباتی انجام می‌دهد که هیچ ارتباطی با واقعیت ندارد. در رأس این محاسبات، این باور است که روسیه و چین در رویارویی با دولت دونالد ترامپ از آن حمایت خواهند کرد.

«جمهوری اسلامی» از دیدن این واقعیت که روسیه تا حد گوش‌ها در باتلاق اوکراین فرو رفته است، امتناع می‌ورزد. در مورد چین نیز، منافع متعددی در منطقه وجود دارد. چین با تمام کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس، به ویژه پادشاهی عربی سعودی و امارات متحده عربی، منافع دارد. علاوه بر این، چین هیچ منفعیتی از تسلط ایران بر تنگه هرمز ندارد. چین ترجیح می‌دهد این تنگه برای تجارت بین‌المللی باز بماند.

در دنیایی که تغییر کرده و منطقه‌ای که دگرگون شده است، نظام ایرانی از تغییر امتناع می‌ورزد. این نظام تغییر را، به معنای سازگاری با شرایط جدید، تهدیدی برای خود می‌داند. این نظام نمی‌داند که درس صدام حسین در برابر چشمانش قرار دارد.

اگرچه صدام دشمن او بود، اما شباهت‌های زیادی بین دو نظام وجود دارد، به ویژه در زمینه ناتوانی در سازگاری با تحولات جهانی.

برای مثال، نه به عنوان مثال‌های محدود، رئیس‌جمهور فقید عراق در سال ۱۹۹۰ بر این باور بود که اتحاد جماهیر شوروی هنوز هم در تعادل‌های بین‌المللی حضور دارد. او دیر متوجه شد که اتحاد شوروی در همان سال در حال تبدیل شدن به بخشی از گذشته بود... به دلایل اقتصادی پیش از هر چیز. آیا نظام ایرانی در حال حاضر درک می‌کند که فرار به خارج از مرزها هیچ سودی ندارد و اقتصادی را بنا نمی‌کند؟