چرا خمیازه میکشیم؟
مجله آمریکایی فوربز گزارشی را منتشر کرد که بر پایه تحلیل یک زیستشناس متخصص استوار است و فرضیه رایجی که خُفتن را به کمبود اکسیژن یا افزایش دیاکسید کربن در خون مرتبط میداند، رد میکند. این گزارش آشکار میسازد که این پدیده جهانی که از زمان جنینی بودن در شکم مادرانمان انجام میدهیم، از منطق عصبی-زیستی عمیقتر و پیچیدهتری نسبت به آنچه دههها تصور میشد، پیروی میکند.
گزارش توضیح داد که پروفسور اسکات تراورز، زیستشناس تکاملی، تأکید کرد که ایده مسلط مبنی بر اینکه خُفتن باعث افزایش اکسیژن خون میشود، از دهه ۱۹۶۰ میلادی به طور قاطع از نظر علمی رد شده است؛ زمانی که آزمایشها نشان دادند تنفس هوای غنی از اکسیژن یا دیاکسید کربن تغییری در نرخ خُفتن داوطلبان ایجاد نمیکند.
گزارش اشاره کرد که نظریه پذیرفتهشدهتر در میان محافل علمی امروز، فرضیه «تنظیم دمای مغز» است که فرآیند خُفتن را به عنوان یک سیستم خنککننده زیستی تکاملیافته برای مرکز عصبی پرمصرفترین انرژی در بدن مینگرد.
در این راستا، زیستشناس توضیح داد که مغز انسان، اگرچه تنها ۲ درصد از وزن بدن را تشکیل میدهد، اما حدود ۲۰ درصد از انرژی آن را مصرف میکند و این امر آن را مستعد افزایش دما میسازد. خُفتن در اینجا به عنوان یک خنککننده عمل کرده و هوای سرد را به سینوسهای بینی که در نزدیکی شریانهای اصلی تغذیهکننده مغز قرار دارند، میکشد؛ این امر دمای مغز را کاهش داده و آن را به سطح عملکرد بهینه بازمیگرداند.
گزارش شواهد پشتیبان این نظریه را تشریح کرد و توجه داشت که محققان تغییرات محسوسی را در نرخ خُفتن مرتبط با دمای محیط مشاهده کردهاند که میتوان آن را به شرح زیر ارائه داد:
• مطالعات نشان دادهاند که انسانها در فصلهای معتدل زمستان و پاییز بیشتر خُفت میگیرند، جایی که دمای هوای بیرون کمتر از دمای بدن است و این امر خنکسازی مؤثر مغز را امکانپذیر میسازد، در حالی که این پدیده در روزهای گرم تابستان که دمای هوا با دمای بدن برابر یا بیشتر از آن است، به شدت کاهش مییابد.
• در یک آزمایش چشمگیر، مشخص شد که قرار دادن کمپرس سرد بر پیشانی شرکتکنندگان، تمایل آنها به خُفتن هنگام تماشای ویدیوهایی از افراد در حال خُفتن را به طور قابل توجهی کاهش داد، در حالی که کمپرسهای گرم نرخ خُفتن را افزایش دادند که این امر رابطه مستقیم بین نیاز مغز به خنکسازی و فعالسازی این مکانیسم را تأیید میکند.
گزارش به جنبه اجتماعی این پدیده نیز پرداخت و اشاره کرد که «خُفتن مسری» که هنگام دیدن فرد دیگری در حال خُفتن رخ میدهد، همچنان موضوع بحث علمی است. زیستشناس تأکید کرد که محتملترین توضیح به تقلید عاطفی ساده یا همدلی مربوط نمیشود، بلکه مکانیسمی جمعی برای خنکسازی مغزهاست؛ در جوامع انسانی اولیه، خُفتن یک فرد ممکن است نشانهای بوده باشد که مغزهای گروه نیاز به خنکسازی دارند تا برای فعالیت جمعی یا مقابله با خطر پیشرو آماده شوند، که این امر پاسخ جمعی به خُفتن را به یک مزیت تکاملی برای بقا تبدیل کرده است.
این توضیح درک ما را از یکی از رایجترین رفتارهای انسانی بازتعریف میکند و آن را از یک واکنش ابتدایی مرتبط با کسالت یا خوابآلودگی به یک سیستم تنظیم حرارتی عصبی دقیق تبدیل میسازد. پرسش درباره دلایل دقیق اینکه چرا برخی شرایط بیماری مانند میگرن یا صرع با حملات خُفتن مفرط همراه است، همچنان بیپاسخ باقی مانده است. نتیجه نهایی این است که علم، همانند بسیاری از موارد دیگر، آشکار میسازد که سادهترین توضیح لزوماً صحیح نیست و در پشت هر عمل ساده انسانی، داستانی پیچیده تکاملی نهفته است که شایسته کشف است.
