بین‌النهرین

بین نیاز و خواسته‌ای که انسان مایل به انجام آن است، و لذت بردن از آنچه مایل به انجام دادنش است؛ آیا انسان آنچه را می‌خواهد انجام می‌دهد تا لذت ببرد، یا لذت می‌برد تا آنچه را می‌خواهد انجام دهد؟

کلمه‌ای مکرراً ذهن‌های ما را تسخیر می‌کند؛ ذهن‌هایی که ادعای زیرکی، هوشمندی، آزادی تفکر و عدم تسلیم دارند، و ما را وادار به پیروی از گله‌ی جمعی جامعه می‌سازد، در حالی که واقعیت با این ادعا در تضاد است. آن کلمه، «علاقه» یا «شغف» است. ما بی‌آنکه به سرانجام راه را بدانیم یا بدانیم کجا می‌رود، پشت سر آن می‌دویم. شاید علاقه‌ای که به دنبالش هستیم، از دید ما پنهان مانده است، زیرا ممکن است به معنای حقیقی‌اش همان چیزی نباشد که واقعاً به دنبالش هستیم؛ شاید ما چیز دیگری را طلب می‌کنیم که حقیقتِ آنچه می‌خواهیم نیست. اگر علاقه‌ای را که توهم کرده بودیم بیابیم، آن را غیر از آنچه امید داشتیم و در حقیقت و محتوایش تصور می‌کردیم، می‌یابیم.

آنچه ما اغلب به دنبالش هستیم، چیزی است که در حین انجام کاری که گمان می‌بریم دوستش داریم، شادی‌ای فراتر از سطح طبیعی به ما می‌بخشد. در چنین حالتی، مسئولیتی را که متوجه آن نیستیم، بر دوش آنچه انجام می‌دهیم می‌گذاریم؛ اگر ما را به اندازه‌ای که انتظار داشتیم سرگرم و شاد نکند، آن را رها می‌کنیم و از فهرست عشق‌ها حذف می‌شود. اما کسی که کاری را دوست دارد، آن را انجام می‌دهد، حتی اگر با درد و خستگی همراه باشد، زیرا می‌داند که این یک مسئولیت است. عشق به مسئولیت، صبر بر آن، تحمل درد پیامدهایش، و مشقتی که انسان در راه آن متحمل می‌شود، ممکن است همان معنای ناشناخته‌ی دیگرِ «علاقه» باشد.

در دوران رفاه و نعمت، که از آن پرس‌وجو خواهد شد، افکار و گرایش‌ها تغییر کرده و بسیاری از حقایق دگرگون شده‌اند. آنچه انسان ذاتاً و فطریاً انجام می‌داد، یا از باب مسئولیت انسانی، اکنون به جای جستجوی معنا و ارزش برای احساس انسانیت و نقش خود، به دنبال لذت و علاقه می‌گردد. در مقابل، صبر بر بلا کم شده، شکرگزاری در برابر بخشش ضعیف گردیده، و ارزش عملکرد کمرنگ شده است، تا جایی که مفهوم مادی‌گرایی محض شکل گرفته و جستجوی لذت از بیرون، از موجودات خارجی، نه از درون، جایگزین شده است. دیگر ارزش درونی‌ای که انسان از روی صبر و آشنایی به اعمالش می‌بخشد، وجود ندارد.

در درون انسان قلبی نهفته است که اگر زنده شود، همه‌ی اطرافش نیز با او زنده می‌شوند، حتی اعمالی که انجام می‌دهد می‌توانند ارزشی کسب کنند که با تعالی قلبش ارتقا می‌یابد. اگر برای کاری که انسان انجام می‌دهد نیت خیری وجود داشته باشد، حتی اگر خودِ فعل در اصل جایز باشد، انسانیت او به مراتب اهل دل‌های بینا و اندام‌هایی که کارهایشان را از سر لذتی که از درون سرچشمه می‌گیرد انجام می‌دهند، حتی اگر در ظاهر عمل لذتی نباشد، ارتقا می‌یابد. اگر بدن خسته شود، دل لذت می‌برد؛ و اگر با بلائی مواجه شود که انجام می‌دهد، شکر می‌کند. عظمت آنچه قلب نسبت به عمل خارجی می‌تپد، همان چیزی است که به آن عمل، ارزش انسانی و معنوی می‌بخشد.

بین آتش جستجوی لذت در زندگی و آتش قلبی که با زندگی می‌تپد، انسان در دورانی زندگی می‌کند که در آن صاحبان ارزش غریبه به نظر می‌رسند و در ظاهر آنچه انجام می‌دهند لذتی نمی‌یابند. در حالی که لذت واقعی در چیزی نهفته است که انسان با نیتی خیر، به اعمالش در وظایف و مأموریت‌های روزانه‌اش حیات و ارزش می‌بخشد؛ اموری که اهل لذت‌های فانی و متغیر رها کرده‌اند.

و گمان می‌کنم اگر لذتی که جامعه به دنبالش است به ارزش‌ها و ضوابط دینی، اخلاقی، اجتماعی و نیت‌های خیر پیوند نخورد، جامعه بخش زیادی از انسانیت خود را فدا می‌کند و به جستجوی لذت‌های آنی و لحظه‌ای بدون هیچ ارزشی می‌پردازد. انسان کوچک می‌شود، در حالی که گمان می‌کند از قید بندگی برای آنچه انجام می‌دهد رها شده است. این نیز ایده‌ای است که نیاز به فرو ریختن بتِ آزادیِ ادعایی و بندگیِ متهم‌شده دارد. بین دو آتشِ «علاقه» و «مسئولیت»، کارهای مهم رها می‌شوند، انسانیت تحریف می‌گردد و دل‌ها نیت‌ها، پاکی و مقصد خود را به سوی خدا در آنچه دوست دارند و انجام می‌دهند، از دست می‌دهند.