حماس و «توافق ترامپ»... موافقت مشروط یا مشارکت تاکتیکی؟
- جنگ اسرائیل علیه غزه متوقف نشده است... موضع حماس از ابتدا موافقتی جزئی بوده است، نه کامل!
- صحنه فلسطین در آستانه مراحل پیچیدهتری قرار دارد که نیازمند وحدت رویه و تدوین یک راهبرد ملی فراگیر برای مقابله با پروژههای تصفیه و آوارگی است.
در میان تحولات سریع منطقهای و بینالمللی، صحنه فلسطین به عنوان میدانی برجسته میشود که در آن محاسبات سیاسی با ثوابت ملی فلسطینی برای مقاومت در تقابل است؛ در حالی که آمریکا بارها تلاش میکند تا معادلات درگیری را به گونهای بازآرایی کند که منافع واشنگتن و متحد اسرائیلی آن را تأمین نماید. در سایه طرحی که توسط رئیسجمهور آمریکا، دونالد ترامپ، برای بخش غزه ارائه شد، جنبش «حماس» با آزمون دقیقی روبرو شد که نیازمند خوانشی عمیق از ماهیت موضع خود، دور از تصورات سطحی و اظهارنظرهای متناقض است.
آیا حماس طرح ترامپ را به طور کامل امضا کرد، یا آنچه رخ داد، موافقتی محدود با ضوابط ملی مشروط بود؟ و آیا میتوان در شرایطی که بمباران اسرائیل ادامه دارد و تجاوز به کرانه باختری گسترش یافته، از «توقف جنگ» در غزه سخن گفت؟
در سوم اکتبر ۲۰۲۵، حماس بیانیه رسمی خود را صادر کرد که در آن موضع خود را نسبت به طرح ترامپ تشریح نمود و بر موافقت با نقاط مشخصی تأکید کرد که عبارت بودند از:
با این حال، این جنبش مسائل بنیادین مربوط به آینده غزه و حقوق ملی فلسطین را به یک موضع ملی فراگیر ارجاع داد و تأکید کرد که این موضوع تنها به تنهایی مربوط به او نیست، بلکه مسئلهای سرنوشتساز است که نیازمند توافق گسترده فلسطینی است. این تمایز آشکار، جوهره موضع حماس را نمایان ساخت: موافقتی مرحلی و مشروط، نه اطاعت کامل از طرحی شامل ۲۰ بند، همانطور که برخی محافل رسانهای تبلیغ میکردند.
موضع حماس در نهم اکتبر ۲۰۲۵ ترجمه عملی یافت، زمانی که حماس و گروههای مقاومت در شرمالشیخ جزئیات مرحله اول توافق را امضا کردند که محدود به موارد زیر بود:
خود ترامپ نیز اقرار کرد که امضا تنها مربوط به مرحله اول بود و نه کل طرح؛ امری که نشاندهنده درک آمریکایی از ماهیت تاکتیکی موضع فلسطینی است که در آن هیچ امتیاز استراتژیکی در زمینه خلع سلاح یا تصفیه حقوق ملی داده نشده است.
حماس و نیروهای مقاومت بر چهار خط قرمز در خصوص مرحله دوم و روزهای پس از آن در غزه تمرکز کردند:
- تأمین نیازهای بخش غزه از طریق کمکها و بازسازی، با تضمینهای بینالمللی برای جلوگیری از هرگونه شantaj سیاسی در قبال نیازهای بشردوستانه.
این خطوط قرمز نشاندهنده آگاهی استراتژیک مقاومت است که هرگونه موافقت بدون قید و شرط ممکن است منجر به تهی شدن پروژه ملی از محتوا و تبدیل غزه به مدلی مشابه تجربیات دیگر در منطقه شود که به راهحلهای عادلانه منجر نشدهاند.
اداره آمریکا انعطافپذیری محسوسی نسبت به موضع حماس نشان داد که در سه نقطه عطف اصلی تجلی یافت:
در سوم اکتبر، ترامپ در پلتفرم «تروث سوشال» نوشت: «بر اساس بیانیهای که هماکنون از سوی حماس صادر شد، معتقدم که آنها آماده صلح دائمی هستند. اسرائیل باید فوراً بمباران غزه را متوقف کند، تا بتوانیم گروگانها را به سلامت و با سرعت خارج کنیم!»
در هشتم اکتبر، ترامپ امضای مرحله اول را اعلام کرد و آن را «گامهای اولیه به سوی صلحی قوی و پایدار» توصیف نمود.
در چهاردهم اکتبر، ترامپ اعلام کرد: «ما با هم آنچه را که همه غیرممکن میدانستند، محقق کردیم - بالاخره، صلح در خاورمیانه برقرار شده است. جنگ در غزه پایان یافته است.»
اما این اظهارنظرات که لحنی جشنگونه داشتند، با واقعیتی متفاوت در میدان در تضاد بودند؛ جایی که تجاوز اسرائیل متوقف نشد، بلکه به الگوی پیوستهای از بمبارانهای متناوب و مجازات جمعی تحت پوشش سیاسی و دیپلماتیک تبدیل گشت.
- موافقت فوری با مرحله اول و آمادگی برای اجرای آن، همانطور که دفتر نخستوزیر بنیامین نتانیاهو در ۳ اکتبر اعلام کرد.
- اصرار بر خلع سلاح حماس به عنوان شرط اساسی برای هرگونه ترتیبات آینده، که با خطوط قرمزی که مقاومت ترسیم کرده بود، در تعارض است.
این تناقض نشاندهنده تلاش تلآویو برای بهرهبرداری از هر توافق موقتی، در حالی که گزینههای نظامی خود را برای تحمیل شرایطش در آینده حفظ میکند؛ و این همان چیزی است که تداوم عملیات نظامی در غزه و کرانه باختری را توضیح میدهد.
با وجود توافقهای اعلامشده، ماشین نظامی به بمباران نوار غزه ادامه داد، به طوری که تعداد شهدا از زمان دستیابی به آنچه «توافق آتشبس» نامیده میشود، از ۶۰۰ شهید فراتر رفته است. این رقم - که نشاندهنده قربانیان پس از آتشبس مدعیشده است - دلیلی قاطع بر این واقعیت است که جنگ متوقف نشده، بلکه به الگویی متفاوت از کشتار و تخریب مستمر تبدیل شده است.
رسانههای اسرائیلی، از جمله شبکههای نظامی، هر روز دادههایی درباره تداوم عملیات نظامی در نوار غزه منتشر میکنند و هواپیماهای اشغالگر حملات هوایی شبهروزانهای را علیه خانهها، ساختمانهای مسکونی و زیرساختها انجام میدهند. همچنین، اعلامیههای ارتش اسرائیل درباره هدف قرار دادن «شبکهها» یا «محلهای پرتاب موشک»، اقرار ضمنی به تداوم وضعیت جنگ و نه پایان آن است.
جنایات تنها به غزه محدود نماند، بلکه بهطور فزایندهای به کرانه باختری اشغالی نیز گسترش یافت؛ جایی که اشغالگر فعالیتهای مستعمرهسازی خود را تشدید کرد که منجر به آوارگی بیش از ۳۶,۰۰۰ فلسطینی در سال گذشته شد.
کرانه باختری شاهد افزایش شدید تجاوزات مستعمرهنشینان و اعدامهای میدانی توسط نیروهای اشغالگر بود که آخرین مورد آن شلیک گلوله به چهار غیرنظامی فلسطینی در ۱۵ مارس ۲۰۲۶ بود.
آنچه که «حماس» امضا کرد، بیش از یک موافقت موقتی و محدود نبود و به هیچ وجه به معنای پذیرش کامل طرح ترامپ با تمام بندهای آن نیست و همچنین به معنای واگذاری اصول مقاومت یا حقوق ملی فلسطینیان نیست.
این جنبش انعطاف تاکتیکی در مدیریت پروندههای بشردوستانه و امدادی نشان داده است، در حالی که بر خطوط قرمز راهبردی خود، از جمله حق مقاومت در برابر اشغالگر، رد هرگونه پروژهای که هدفش تصفیه مسئله فلسطین یا محروم کردن مردم فلسطین از ابزارهای مشروع مبارزهشان باشد، و همچنین اصرار اشغالگر بر آوارگی، مستعمرهسازی و گسترش به اعماق سرزمین فلسطین، پافشاری کرده است.
در مورد «توقف جنگ»، واقعیت میدانی همچنان معیار نهایی است: جنگ اسرائیل بر غزه متوقف نشده، بلکه با شدت جنایتکارانهای ادامه یافته و به کرانه باختری نیز گسترش یافته است؛ امری که تأیید میکند خطمسی سیاسی اسرائیل و آمریکا بیش از آنکه چیزی باشد، تلاشی برای موقتاً متوقف کردن تجاوز و بازتعریف موقعیت سیاسی آن است، در حالی که اشغالگر همچنان به کشتن، گرسنگی دادن و آوارگی فلسطینیان در غزه و کرانه باختری ادامه میدهد.
به نظر میرسد صحنه فلسطین در آستانه مراحل پیچیدهتری قرار دارد که نیازمند وحدت صفوف فلسطینیان، و تدوین یک راهبرد ملی فراگیر برای مقابله با پروژههای تصفیه است؛ راهبردی که بر استفاده از مانور سیاسی بدون چشمپوشی از اصول بنیادین و آمادگی برای هر سناریویی، از جمله تداوم یا گسترش تجاوز، تکیه دارد.
