ربا، اقتصاد و مالیات اسلامی: دیدگاهی متفاوت (۲)

علاوه بر موضوع بانک‌های اسلامی، کتاب «ربا و اقتصاد و تأمین مالی اسلامی: نگاهی متفاوت» به تاریخ اقتصاد جهانی و تحولات علم اقتصاد می‌پردازد و همچنین مفهوم اقتصاد اسلامی و سوءتفاهم پیرامون کتاب «اقتصادنا» اثر آیت‌الله سید محمدباقر صدر را مورد بحث و بررسی قرار می‌دهد. این کتاب شرایط سیاسی و اقتصادی منجر به تأسیس «بانک تأمین مالی اسلامی» را تشریح می‌کند و موضوع حرمت ربا در اسلام و در تمامی ادیان آسمانی و غیرآسمانی را به تفصیل مورد بحث قرار می‌دهد. وی توضیح می‌دهد که اجماعی بر حرمت ربا در همه ادیان، از جمله یهودیت، وجود دارد. در سفر خروج از تورات (عهد عتیق) آمده است: «اگر به هم‌میهن فقیر خود پول قرض دهی، مانند رباخوار رفتار نکن؛ بر او سود نگیر.» و در سفر لاویان آمده است: «و اگر برادرت فقیر شود و دستش از انجام کار کوتاه بیاید، او را یاری کن؛ از او سود یا ربا نگیر؛ پولت را با سود به او نده و غذایت را با ربا به او نده.» و در انجیل آمده است: «به هر که از تو درخواست می‌کند بده، و از کسی که می‌خواهد از تو قرض بگیرد، روی برنتاب.» حتی اشاراتی به حرمت ربا در هندوئیسم و بودیسم نیز وجود دارد، اما در نهایت سقفی برای سود مجاز تعیین می‌کنند که ۵ درصد است و هر چیزی بیش از آن ربا محسوب می‌شود. کلیسای کاتولیک برای بیش از ۱۶ قرن ربا را حرام دانست. اما پاپ استثناهایی برای بیوه‌ها و موارد خاصی از دریافت ربا قائل می‌شد. در بریتانیا، یک وکیل بریتانیایی در سال ۱۵۷۲ کتابی درباره ربا منتشر کرد که در آن دریافت‌کنندگان ربا را به سگ دیوانه تشبیه کرد. پس از آن، مجلس عوام بریتانیا تصمیمی به جرم‌انگاری معاملات مبتنی بر سود گرفت که تجار بریتانیا را مجبور به سفر به هلند برای دریافت تسهیلات بانکی کرد؛ در نتیجه مجلس عوام مجبور به لغو تصمیم خود شد. اما در قرن شانزدهم، تحولی در مسیحیت درباره مفهوم ربا در مسیحیت توسط کشیش جان کالون (Calvin) آغاز شد که با بازتعریف ربا شروع شد. کالون ربا را این‌گونه تعریف می‌کند: «سودی که ثروتمند از فقیر می‌گیرد، زمانی که فقیر مجبور به قرض گرفتن برای خرید نان می‌شود.» اما از دیدگاه کالون، زمانی که ثروتمند از ثروتمند دیگری برای تأمین مالی تجارت یا ساخت کشتی قرض می‌گیرد، این ربا محسوب نمی‌شود. بازتعریف ربا توسط کالون انقلابی در تأمین مالی در کشورهای اروپایی پیرو مذهب پروتستان ایجاد کرد، که در آن‌ها مانند انگلستان و بلژیک تجارت و صنعت شکوفا شد، در حالی که در کشورهای کاتولیک مانند اسپانیا، ایتالیا و فرانسه عقب‌ماندگی ایجاد شد. کلیسای کاتولیک در فرانسه تا قرن نوزدهم با معاملات بانکی مخالفت می‌کرد. بنابراین، به طور کلی، این توهم وجود دارد که حرمت ربا منحصر به اسلام است، در حالی که هنوز متونی در قوانین برخی کشورهای اروپایی ربا (Usury) را حرام می‌دانند، اما ربا را به عنوان «سود بسیار بالا» تعریف می‌کنند؛ به عنوان مثال، اگر سود بانکی حدود ۵ درصد باشد و وام ۱۵ درصد باشد، این ربا محسوب می‌شود و معمولاً دادگاه‌ها در صورت مراجعه بدهکار، آن را باطل می‌کنند. ربا در تاریخ و میراث ادبی مورد نکوهش است؛ داستان تاجر ونیز برای خواننده شناخته شده است، و همچنین اشاره‌ای به ربا در رمان «جنایت و مکافات» اثر داستایفسکی وجود دارد، جایی که «پیرزن بدجنس و حیله‌گر توصیف شده و گفته می‌شود که صاحب وسوسه‌های خودخواهانه است. کافی است بدهکار یک روز در پرداخت بدهی تأخیر کند تا وثیقه را از دست بدهد؛ او هیچ مبلغی را به اندازه یک چهارم ارزش وثیقه قرض نمی‌دهد و سود ماهانه پنج یا هفت درصد دریافت می‌کند». بنابراین، رباخوار شخصیتی نکوهیده در تمام ادبیات و میراث جهانی است. در اسلام، شش آیه کریمه ربا را حرام می‌دانند. اما اجماعی بر تعریف ربا در اسلام وجود ندارد؛ آیات در دو سال آخر حیات پیامبر (ص) نازل شدند و معاملات تجاری مشخصی برای استناد به آن‌ها جهت روشن‌سازی معنای واقعی ربا وجود نداشت. خلیفه عمر بن خطاب (رض) اعتراف می‌کند که موضوع ربا در اسلام دارای برخی ابهامات است، بنابراین می‌گوید: «ما نه دهم حلال را به دلیل ترس از ربا حرام کردیم.» احتمال زیادی وجود دارد که خلیفه عادل تعریف ربا توسط روحانی مسیحی جان کالون، یعنی سود بالا بر بدهی‌های فقرا، را درک می‌کرد. عبارت «اقتصاد اسلامی» حتی برای طرفداران پرشور تأمین مالی اسلامی نیز چالش‌برانگیز است، زیرا آن‌ها می‌دانند که این موضوعی بحث‌برانگیز و بازنده است و می‌تواند اهداف سودآور آن‌ها را در تقویت سرمایه‌گذاری در تأمین مالی اسلامی تضعیف کند. توجه می‌شود که عبارت «اقتصاد اسلامی» ابداع جدیدی است که برای اولین بار توسط ابوالاعلی مودودی در دهه ۱۹۴۰ میلادی استفاده شد و هدف او بیشتر تقویت هویت اسلامی بود تا اقتصاد. در واقع، مفهوم «اقتصاد» به عنوان یک عبارت، نسبتاً جدید است. حتی آدام اسمیت در کتاب خود «ثروت ملل» نظریه اقتصادی ارائه نداد و خودش نیز اقتصاددان نبود، بلکه فیلسوفی بود که رونق حرکت مبادلات تجاری را در نیمه دوم قرن هجدهم مشاهده کرد و می‌خواست دیدگاه و اصولی را ارائه دهد که دولت‌ها برای تنظیم مبادلات تجاری بین کشورهای غربی به ویژه از آن‌ها پیروی کنند. قبل از انتشار کتاب «ثروت ملل»، آثار فلسفی بدون ارتباط با اقتصاد منتشر شده بود. اما کتاب «ثروت ملل» نمی‌توانست در دوره‌ای قبل تألیف شود، زیرا مبادلات تجاری جهانی ضعیف بود. حتی اقتصاد به عنوان یک درس مستقل با این نام، تنها در سال ۱۹۰۵ در دانشگاه کمبریج در انگلستان توسط آلفرد مارشال تدریس شد. زمانی که تصمیم به تدریس کتاب خود «مبانی اقتصاد Principles of Economics» گرفت، و این کتاب به عنوان مرجع اصلی دانشجویان برای چهل سال باقی ماند. یعنی جهان منتظر پذیرش نظریه اقتصادی همان‌طور که جان مینارد کینز (John Maynard Keynes) ارائه داد، ماند. د. حامد الحمود