ربا، اقتصاد و مالیات اسلامی: دیدگاهی متفاوت (۱)

چند ماه پیش تصمیم گرفتم کتابم را با عنوان «ربا، اقتصاد و تأمین مالی اسلامی: نگاهی متفاوت» که نخستین بار در سال ۲۰۱۱ منتشر شد و از بازارها به دلیل استقبال گسترده به‌سرعت تمام شده بود، مجدداً چاپ کنم. دلیل تمام شدن نسخه‌ها، تنها تقاضای بالا نبود، بلکه این بود که «مرکز مطالعات وحدت عربی» در بیروت، از انتشارات کتابی خود بیش از ۲۰۰۰ نسخه چاپ نمی‌کند. اما برای چاپ نسخه جدید، نیاز به مقدمه‌ای بود که تحولات صنعت تأمین مالی اسلامی را در پانزده سال گذشته تبیین کند. این امر مستلزم برگزاری جلسات با کارشناسان تأمین مالی اسلامی، بررسی مطالعات بانکی و پژوهش‌های دانشگاهی منتشرشده در این بازه زمانی، و همچنین گفت‌وگو با متخصصان حوزه سرمایه‌گذاری در تأمین مالی اسلامی برای بهره‌مندی از دیدگاه‌های آنان بود. حتی با برخی روحانیون نیز در این باره گفت‌وگو کردم.

حدود پنج ماه پیش با سرمایه‌گذار و نوآوری در حوزه تأمین مالی اسلامی دیدار کردم. از آنجا که آغاز کتاب به شرایط اقتصادی و سیاسی منجر به تأسیس بانک‌های اسلامی می‌پرداخت که آن را به بیداری اسلامی نسبت می‌دادم؛ بیداری‌ای که پس از شکست عرب‌ها در سال ۱۹۶۷ آغاز شد و پس از انقلاب ایران در سال ۱۹۷۹ تقویت گردید، از وی درباره تأثیر انقلاب ایران بر این فعالیت مالی پرسیدم. وی با من موافق بود که این تأثیر بزرگ و بسیار مهم بوده است، اما بدون انقلاب نیز این فعالیت با درجه‌ای کمتر موفق می‌شد. با این حال، در این نکته با وی اختلاف نظر داشتم که بدون انقلاب ایران، اگر تأمین مالی اسلامی وجود هم داشت، موفقیت آن محدود و شاید حاشیه‌ای می‌بود.

وقتی از وی پرسیدم: «چرا عملکرد بانک‌های اسلامی بهتر از بانک‌های متعارفی است؟» پاسخ داد: «زیرا بانک‌های اسلامی سهم بازار بزرگ‌تری کسب می‌کنند، در حالی که بانک‌های متعارفی سهم خود را در جوامع با اکثریت مسلمان از دست می‌دهند. در نتیجه، نسبت هزینه‌های عملیاتی به حجم فعالیت‌ها کاهش می‌یابد. همچنین بانک‌های اسلامی عمدتاً بر خدمات بانکی اشخاص تمرکز دارند، در حالی که بانک‌های متعارفی سهم بیشتری از پروژه‌های بزرگ شرکتی و پروژه‌های ملی با نیازهای پیچیده‌تر را بر عهده دارند. بنابراین، رکود اقتصادی تأثیر منفی بیشتری بر بانک‌های متعارفی می‌گذارد.»

در مورد دقت این ادعا که صندوق‌های شاخص سازگار با شریعت اسلامی عملکرد بهتری نسبت به صندوق‌های متعارفی دارند، وی افزود: «این موضوع منطقی است، زیرا بانک‌های اسلامی از شرکت‌هایی که بدهی‌هایشان بیش از ۳۰ درصد از کل دارایی‌هایشان است، اجتناب می‌کنند. کاهش اهرم مالی نشان‌دهنده ریسک مالی کمتر و جریان نقدی بیشتر است.»

اما برای امانت‌داری باید گفت تغییرات بسیار کمی در محتوای کتاب لازم است، زیرا کتاب به ابزارهای بانکی موجود در بانک‌های اسلامی یا متعارفی نمی‌پردازد و موضوع حجم بازار و تحولات آن محور اصلی کتاب نیست، بلکه بر موضوعات مهم‌تری تمرکز دارد که مهم‌ترین آن‌ها ربای در اسلام و مفهوم آن در مقایسه با ادیان دیگر است. با این حال، باید به تغییر یا افزایش چشمگیر حجم سرمایه‌های سرمایه‌گذاری‌شده در تأمین مالی اسلامی اشاره کرد. حدود بیست سال پیش، این حجم حدود ۵۰۰ میلیارد دلار بود، اما در پایان سال ۲۰۲۶ به حدود ۵ تریلیون دلار خواهد رسید، یعنی ده برابر افزایش یافته است. با این حال، گسترش جهانی آن همچنان در کشورهای خلیج فارس متمرکز است. نُه بانک از ده بانک برتر اسلامی در کشورهای خلیج فارس قرار دارند. در عربستان سعودی، سرمایه‌گذاری‌های انجام‌شده در بانک‌های اسلامی بیش از ۷۰ درصد، در کویت بیش از ۵۱ درصد، در قطر حدود ۳۰ درصد و در امارات متحده عربی حدود ۲۰ درصد است.

همچنین باید اشاره کرد که شکاف موجود در تعداد ابزارهای سرمایه‌گذاری در دسترس برای بانک‌های متعارفی در مقایسه با بانک‌های اسلامی از بین رفته است. وام‌های نقدی در بانک‌های متعارفی به «تورق» تبدیل شده‌اند و اوراق بدهی به «صکوک» تغییر یافته‌اند. با این وجود، هسته اصلی کتاب همچنان زنده و جذاب باقی مانده است.

دکتر حامد الحمود