السابکه و مقاوله و کویت
همکار و تحلیلگر خلاق اقتصادی، محمد البغلی، مقالهای نوشت که در آن به موضوع «تکویت» (بومیسازی نیروی کار) پرداخت؛ موضوعی که بارها توسط قلمها، نظرات و سمینارهای متعددی مورد بررسی قرار گرفته است. آقای محمد البغلی معتقد است که تکویت به میزان ۱۰۰ درصد میتواند بسیاری از بخشها و نهادهای کشور را از تجربیات و دانش مهم محروم کند. او در اینجا سیاست تکویت را به عنوان یک ایده بد نمیبیند، بلکه از نظر اصولی امری است که درباره آن اختلافی وجود ندارد، اما بر این باور است که نهادهای دولتی نباید با عناوین درخشان اما فاقد محتوا یا رویکردهای پوپولیستی و سستانگیز همراه شوند.
بسیاری از پیگیران مسئله جایگزینی یا تکویت با دیدگاه همکار البغلی موافقاند؛ چرا که هدف در اینجا برخورد با موضوع به صورت عددی نیست، بلکه رصد و خوانش کیفیت و ارزش مورد انتظار از آن است. از یکی از مدیران شرکتهای بزرگ کویتی درباره میزان توانایی فعلی شرکت برای حذف غیر کویتیها پرسیدم که پاسخ او منفی بود، بهویژه در بخش فنی و تخصصی، و همچنین در مشاغلی با تخصص محدود. آنچه درباره این شرکت صدق میکند، درباره شرکتهای دیگر و نهادهای دولتی نیز صادق است.
هیچکس کاملاً با اولویت اشتغال برای شهروندان و نیز حق دادن به فرزندان وطن برای تصدی مشاغل در تمام حوزهها مخالفتی ندارد، اما تکویت به خودی خود نباید صرفاً یک تصمیم یا خواسته باشد، بلکه باید پروژهای جامع از تمام زوایا باشد. معیار سنجش آن نه تعداد مشاغلی است که از نیروی خارجی خالی میشود، بلکه میزان توانایی کویتیها برای رقابت در آن مشاغل با کارایی و حرفهایگری است.
احتمالاً بیشترین بخشهایی که تحت تأثیر تسریع تکویت و به شکلی فاقد برنامهریزی جامع قرار گرفتهاند، بخش آموزش است. این بخش در اوایل دهه ۱۹۷۰ میلادی تحت اقدامات سریعی برای تکویت قرار گرفت که به یک پروژه جامع برای تربیت نیروی انسانی ملیِ واجد شرایط، بهخوبی و به صورت حرفهای برای ایفای نقش خود در فرآیند تربیتی مرتبط نبود، بلکه صرفاً بر اساس اعداد و نسبتها بود. در آن زمان، فارغالتحصیلان مؤسسه تربیت معلم و معلمه که دو سال آموزش اضافی پس از دبیرستان عمومی دریافت کرده بودند، واجد شرایط آموزش یک نسل کامل بودند. هدف آن زمان صرفاً تکویت بود، به گونهای که اعداد به عنوان دستاورد تلقی میشدند. در واقع، تعداد کویتیها در بخش آموزش در آن زمان دو برابر شد، اما این امر از طریق فرآیندی طولانی برای تربیت، تأیید صلاحیت و انتخاب معلمان بر اساس استانداردهای حرفهای رایج در تمام بخشهای آموزشی جهان انجام نشد. از آنجا که آموزش به طور کلی یک نهاد سهضلعی متشکل از دانشآموز، برنامه درسی و معلم است و معلم به عنوان مهمترین منبع انسانی این نهاد محسوب میشود، فقدان برنامهریزی حرفهای برای تکویت در این بخش منجر به ایجاد مشکلی شد که پیامدهای آن تا امروز در آموزش کویت قابل مشاهده است؛ زمانی که یک پروژه ملی برای تکویت آموزش به مجرد اعداد و نسبتها تقلیل یافت که به طور منفی بر کیفیت نهاد آموزشی تأثیر گذاشت.
ما تکرار میکنیم که تکویت یک پروژه ملی است که درباره آن اختلافی وجود ندارد، اما به عنوان یک پروژه نیازمند مطالعه، برنامهریزی، تربیت نیروی انسانی و چشمانداز بلندمدت است و معیارهای مشخصی برای شایستگی، بهویژه در حوزههای حساسی مانند آموزش و بهداشت لازم است. تکویت مشاغل نظارتی در انجمنهای تعاونی، مراکز توزیع مواد غذایی، یا تکویت امامان جماعت و مؤذنها، یا در برخی بخشهای شهرداری، با تکویت در نهادهای آموزشی یا بهداشتی که نیازمند آموزش فنی و تحصیلی بلندمدت هستند، قابل مقایسه نیست. بخشهایی وجود دارند که نباید مشعر میدان آزمایشهای نسنجیده باشند، در غیر این صورت پیامدهای آن وخیم خواهد بود.
علاوه بر این، نکته مهمی در این موضوع وجود دارد که مربوط به مشاغل دیگر است که پروژه تکویت هدف قرار نمیدهد، مانند لولهکشی، پیمانکاری و کارهای هنری به تمام اشکال آن. همه اینها مشاغلی بسیار مهم برای ساختن یک اقتصاد ملی، تولیدی، جامع و مستقل هستند. منظور از این موضوع سوق دادن کویتیها به سمت لولهکشی نیست، بلکه ارتقای این مشاغل به صورت حرفهای و فنی است، به گونهای که مشمول مجوزها و گواهینامههای معتبر و دستمزدهای مناسب باشند، تا تکویت صرفاً جایگزینی شغلی ظاهری نباشد، بلکه پروژه و سیستم اقتصادی ملیِ جامعی باشد.
سعده فهد المعجل
