آیا زمان تغییر فرهنگ بخش عمومی فرا رسیده است؟

چند روز پیش، «توم» که فارغ‌التحصیل رشته مهندسی از یکی از دانشگاه‌های خصوصی بود، در یکی از وزارتخانه‌ها استخدام شد. این درخواست استخدام، پیش از آن با پیشنهاد دیوان کارکنان همراه بود و علی‌رغم عدم نیاز سازمانی، این استخدام صورت گرفت. اما تراژدی اصلی در عدم نیاز نیست، بلکه زمانی رخ می‌دهد که این افراد درخواست استخدام در یکی از بخش‌هایی را می‌دهند که به «عدم حضور منظم» معروف است، یا همان‌طور که جوانان می‌گویند، «هدد» (پناهگاه امن). این وضعیت، ویژگی «هیولای افسانه‌ای» است که توماس هابز آن را «لویاتان» یا بخش عمومی نامید؛ ابزاری که یکی از عوامل از بین بردن اشتیاق، انگیزه برای پیشرفت، میل به یادگیری و کسب تجربه است. این امر نیازمند بازنگری در تمام ساختارهایی است که در جامعه ما پایه‌گذاری شده‌اند.

این بخش، به‌ویژه پس از دستاوردهای اخیر، با چالشی روبرو است که دیگر مربوط به کمبود مشاغل یا تأمین مالی نیست، بلکه به فرهنگ حاکم در درون آن برمی‌گردد. پرسشی جدی مطرح می‌شود: آیا زمان آن فرا نرسیده که دولت طرح یا انقلابی فرهنگی جامع را برای رهایی کارمند-شهروند در این بخش از حالت وابستگی و تنبلی اتخاذ کند؟ پاسخ دیگر قابل تأخیر نیست، به‌ویژه زمانی که دهه‌های گذشته الگویی شغلی را پدید آورده‌اند که در آن ارزیابی بر اساس حضور و غیاب است نه دستاوردها، و ایده «شغل تضمین‌شده» در ذهن‌ها نهادینه شده که شور و اشتیاق را سلب و ابتکار عمل را می‌کشد.

این سبک نه تنها بار مالی بر دوش بودجه عمومی گذاشته، بلکه مانعی واقعی برای تحقق هرگونه چشم‌انداز توسعه‌ای جاه‌طلبانه محسوب می‌شود. انقلاب فرهنگی مورد نیاز، تنها به معنای صدور تصمیمات اداری یا تشدید مجازات‌ها نیست، بلکه ایجاب می‌کند نظامی جدید بنا شود که مفهوم «کار ملی» را بازتعریف کند. این گام نیازمند اقدامات موازی است، از جمله پیوند دادن حقوق به دستاوردها، گذار واقعی از ارزیابی عملکرد مبتنی بر سابقه به معیارهای تولیدی سخت‌گیرانه و شفاف، بازسازی محیط سازمانی و ایجاد محیط کاری رقابتی که خلاقیت را پاداش دهد و تقصیر را مجازات کند، بدون هیچ‌گونه تبعیض. همچنین، نیاز به آگاهی‌بخشی و توانمندسازی است و تغییر ذهنیت حاکم از «انتظار برای دریافت حقوق» به احساس مسئولیت و ساختن مهارت‌های بازار کار مدرن.

اصلاح اقتصاد و ساختن آینده را نمی‌توان با مکانیسم‌های قدیمی و فرهنگ وابستگی محقق کرد، به‌ویژه در این برهه زمانی که لحظه‌ای است که دولت باید گامی جدی برای تغییر این واقعیت بردارد. سرمایه‌گذاری در سرمایه انسانی و اصلاح مفاهیم شغلی عمومی، اساسی است که کشورهای پایدار بر آن بنا می‌شوند.

ناصر العبدلی