زبان، میهن است

در زندگی انسان، شخصیت‌هایی وجود دارند که فراتر از مرزهای زمان ایستاده‌اند و در درون ما، نگرشی به زندگی می‌سازند و ارزشی را در وجودمان ریشه‌دار می‌کنند که تا پای عمر باقی می‌ماند. از جمله این افراد، استاد ادبیات، دکتر عبداللطیب الخطیب، رحمة الله علیه، است که من در دانشکده تربیت پایه، گرایش زبان عربی، تحت تعلیمات ایشان قرار گرفتم. ایشان در دل‌های ما این باور را می‌کاشت که «عربی» تنها یک درس نیست، بلکه میهنی است که انسان پیش از آنکه میهمان آن شود، ساکن آن است. ایشان مدام بر این سخن رافعی، «شیخ العربیه»، تأکید می‌کرد: «هیچ زبانی ذلیل نمی‌شود مگر اینکه قوم آن ذلیل شوند، و هیچ زبانی سقوط نمی‌کند مگر اینکه امر آن به زوال و عقب‌ماندگی کشیده شود.» عزت زبان‌ها، معیاری برای تعالی جوامع است؛ قانونی از قوانین تاریخ و تمدن. زبان فلسفه‌ای عمیق در شکل‌دهی به ذهن‌های ما، تربیت وجدان‌هایمان و تعیین هویت ما دارد. زبان در ذات خود، آینه‌ای است که حرکت روح را بازتاب می‌دهد و پلی است که حال را به گذشته متصل می‌کند و زندگان را به بزرگان پیشین پیوند می‌زند. کسی که زبان خود را نادیده بگیرد، نه تنها وسیله‌ای برای بیان خود را از دست می‌دهد، بلکه بخشی از حافظه خود را نیز از دست می‌دهد و هویت خود را در برابر بادهای تبعیت، غربت یا پوچی رها می‌کند. بنابراین، تصادفی نبود که نخستین هدف مستعمره‌گران در تسلط بر ملل مغلوب، تضعیف یا تحریف زبان آن‌ها و تخریب نظام‌مند جایگاه آن باشد. دشمنان می‌دانند که اشغال زمین ممکن است روزی پایان یابد، اما اگر ذهن‌ها مستعمره شوند، زبان‌ها تغییر کنند و پیوند با میراث قطع گردد، شکست عمیق‌تر از آن خواهد بود که با مرزهای جغرافیایی سنجیده شود. از پارادوکس‌های عجیب این است که مطالعه زبان عربی در برخی نهادهای آموزشی دولتی، تحت عنوان رشته‌های نادر طبقه‌بندی شده است، به این معنا که پاداش مالی برای تشویق دانشجویان در نظر گرفته شده است! خوب است که فرزندان ما بیش از یک زبان بیاموزند، زیرا زبان‌های دیگر دامنه درک آن‌ها را گسترش داده و افق‌های جدیدی، به‌ویژه شناخت فرهنگ دیگران، پیش روی آن‌ها می‌گشایند. اما تسلط بر «انگلیسی» نباید به قیمت از دست دادن «عربی» تمام شود؛ همان‌طور که فرزندانمان را به صحبت کردن به انگلیسی تشویق می‌کنیم، باید به همان اندازه آن‌ها را به صحبت کردن به زبان مادری‌شان، افتخار به آن و لذت بردن از شاهکارهای آن ترغیب کنیم. کسب چندین زبان، غنای ذهن را به همراه دارد. اگر فرزندان از رویکرد به زبان قرآن کریم و زبان تمدنی که جهان را برای قرن‌ها روشن کرد، رویگردان شوند، با چه زبانی میراث خود را خواهند خواند؟ با چه آگاهی‌ای رسالت خود را حمل خواهند کرد؟ و بهار دل‌هایشان چه خواهد بود؟ هیبت زبان عربی زمانی به اوج خود می‌رسد که فصیح، زبان زندگی، علوم، رسانه، تئاتر، موسیقی فاخر و خانواده شود، پیش از آنکه تنها زبان امتحانات مدرسه و دانشگاه باشد. ریچارد مورتیل، مورخ آمریکایی‌تبار، گفته است: «زبان عربی برتر از هر زبان دیگری است و من در این مورد بحث نمی‌پذیرم»، زیرا این زبان واژگان قرآن کریم را گسترش داده و به تبعیت، سایر آفریده‌های بشری را نیز در بر می‌گیرد. امیرالشعرا احمد شوقی گفته است: «زبانی را پاس بدار که شایسته پاسداری است... که بهترین جلوه ملت‌ها، بیان است.» لهجه عامیانه نباید بر فصیح غلبه کند؛ زیرا فضا برای این دوگانگی باز است و حتی می‌تواند نشان‌دهنده زیبایی تنوع باشد، اما ما از خلیج تا اقیانوس به کاربرد بیشتر زبان فصیح در تمامی عرصه‌ها نیاز داریم؛ فصیح ریشه و عامیانه شاخه است. من هنگامی که تصاویری از مفسران ورزشی عرب را می‌بینم که در توصیف صحنه‌های نادر فوتبالی، با عبارات فصیح و آتشین، احساسات را مخاطب قرار داده و به اعماق عقل و وجدان دست می‌یابند، به شدت شگفت‌زده و هیجان‌زده می‌شوم و زیبایی، زیباتر می‌گردد. از اینجا پرسشی مکرر مطرح می‌شود: چگونه می‌توانیم از زبان زیبای خود به شیوه‌ای متناسب با عصرمان حمایت کنیم؟ گذشتگان در طول قرون، میراثی غنی از شعر و نثر با سطحی عالی، سرشار از حکمت، پر از زیبایی و پرورش‌دهنده ذوق هنری به جا گذاشته‌اند که بسیاری از آن‌ها راه خود را به صحنه تئاتر و دنیای موسیقی یافته‌اند. ما در کودکی و تا امروز، در آثار و اشعار ام‌کلثوم، طلال مداح، عبدالحلیم حافظ، ناظم الغزالی، فیروز و دیگران، اشعاری را می‌یابیم که حفظ می‌کردیم و تکرار می‌نمودیم و بدون خستگی به آن‌ها گوش می‌دادیم؛ در واقع، محفوظات ما، جایگاه انس ما در تنهایی و رنگ‌آمیزکننده فرهنگ ما بوده‌اند. ما به توجه بیشتر به زبان عربی و به کارگیری رسانه‌ها و فناوری‌های مدرن و شگفت‌انگیز برای گسترش زبان زیبای خود، از طریق ارائه آن به نسل‌ها در قالب‌های هنری فاخر که همگام با عصر باشد، کمک به جریان یافتن علوم و دوری از جمود یا پیچیدگی، امیدواریم. ا. د. لطیفه حسین الکندری