قراءه در پیمان مکه
پیمان دفاع مشترک مکه میان عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان در بستر منطقهای رخ میدهد که شاهد بازآرایی موازنه قدرت و اتحادها است. اهمیت این پیمان از همگرایی سه کشور با وزن سیاسی، جغرافیایی و نظامی ناشی میشود که هماهنگی دفاعی میان آنها را تقویت کرده و توانایی آنها را برای مقابله با چالشهای امنیتی مشترک افزایش میدهد؛ با این حال، خوانش این پیمان ابعادی گستردهتر پیدا میکند زمانی که با تحولات در روابط ترکیه و اسرائیل، بهویژه در پی تحولات شتابان در سوریه، پیوند داده شود.
رسمیترین روابط میان ترکیه و اسرائیل به ۲۸ مارس ۱۹۴۹ بازمیگردد، زمانی که آنکارا اسرائیل را به رسمیت شناخت و سپس در ژانویه ۱۹۵۰ نمایندگی دیپلماتیک خود را در تلآویو افتتاح کرد. در طول دهههای بعدی، روابط این دو کشور از مراحل متفاوتی گذشت؛ پس از دورههایی از سردی، در دهه ۱۹۹۰ میلادی همزمان با تحولات منطقهای پس از کنفرانس مادرید و توافقهای اسلو، همگرایی سیاسی، امنیتی و نظامی گستردهای شکل گرفت. این همکاری محدود به جنبههای سیاسی و امنیتی نبود، بلکه به اقتصاد و تجارت نیز گسترش یافت؛ بهطوریکه حجم مبادلات تجاری میان دو کشور در سال ۲۰۱۴ به حدود ۵.۳۶ میلیارد دلار رسید که از این میزان، ۲.۷۵ میلیارد دلار صادرات ترکیه به اسرائیل و ۲.۶۸ میلیارد دلار واردات از آن کشور بود. صادرات ترکیه شامل خودرو و قطعات یدکی، آهن و فولاد، تجهیزات الکتریکی و پلاستیک بود، در حالی که واردات شامل سوخت و مشتقات آن، محصولات پلاستیکی، ماشینآلات و تجهیزات میشد.
اما این مسیر با تحولات شدیدی مواجه شد که برجستهترین آن حادثه «ماری مرماره» در سال ۲۰۱۰ بود که منجر به کاهش سطح روابط و تعلیق همکاریهای نظامی شد. سپس تلاشهایی برای عادیسازی مجدد روابط صورت گرفت که نشاندهنده ماهیت پراگماتیک و قابلیت جابجایی این روابط میان همکاری و اختلاف بر اساس شرایط سیاسی و امنیتی است. در سالهای اخیر، مسئله فلسطین و تحولات سوریه به مهمترین منابع تنش تبدیل شدهاند. حمله اسرائیل به پایگاه ابوظهور سوریه در ۱۸ اوت ۲۰۲۶ عامل جدیدی به این معادله افزود؛ اسرائیل این پایگاه را با هشت حمله هوایی هدف قرار داد، ترکیه این حمله را محکوم کرد و اسرائیل اقدام خود را با نگرانیهایی مرتبط با احتمال حضور نیروهای ترکیه در این مکان توجیه نمود که آنکارا و دمشق این ادعا را رد کردند.
حادثه ابوظهور نشان میدهد که سوریه به صحنه اصلی تلاقی منافع ترکیه و اسرائیل تبدیل شده است. ترکیه به دنبال حمایت از ثبات سوریه و تقویت همکاری با حکومت آن است، در حالی که اسرائیل با حساسیت به هرگونه گسترش نقش ترکیه در صحنه سوریه مینگرد. این تحولات ایالات متحده را به تلاش برای ایجاد مکانیزمی برای جلوگیری از اصطکاک و سوءتفاهم میان ترکیه، اسرائیل و سوریه واداشته است. از این رو، میتوان پیمان مکه را بهعنوان بخشی از محیط منطقهای در حال حرکت به سمت تقویت تواناییهای خود و هماهنگی میان بازیگران منطقهای درک کرد. این بدان معنا نیست که پیمان علیه اسرائیل طراحی شده است، اما مشارکت ترکیه در آن عنصر جدیدی به محاسبات موازنه منطقهای اضافه میکند، بهویژه در شرایطی که روابط ترکیه-اسرائیل تضعیف شده و رقابت بر سر سوریه افزایش یافته است.
از منظر استراتژیک، رابطه میان آنکارا و تلآویو همچنان تحت تأثیر ترکیبی از رقابت و منافع متقابل خواهد بود. تاریخ ثابت کرده است که منافع اقتصادی مانع اختلافات سیاسی نمیشود و اختلافات لزوماً به مواجهه دائمی منجر نمیگردد؛ بنابراین، آینده رابطه تا حد زیادی به تحولات پرونده سوریه و مسئله فلسطین و توانایی دو طرف در مدیریت مناطق اصطکاک بستگی خواهد داشت. در نتیجه، خوانش پیمان مکه تنها به متن دفاعی آن محدود نمیشود، بلکه به تحولات گستردهتر در نظام منطقهای نیز مرتبط است. ترکیه که رابطه خود با اسرائیل را از مرحله به رسمیت شناختن و همکاری به تنش و رقابت تغییر داده است، امروزه در حال گسترش گزینههای استراتژیک خود است. پیمان مکه، اگر به صورت نهادی توسعه یابد، میتواند به یکی از ابزارهای این تحول تبدیل شود، بدون آنکه لزوماً به محور مواجهه با اسرائیل تبدیل گردد، بلکه چارچوبی برای تقویت توانایی منطقهای برای بازدارندگی و حفاظت از منافع مشترک باشد.
دکتر عبدالمحسن احمد العنجری
