کشف ریدلی و ترکیب کویتی

از نظر علمی، گونهٔ «انسان خردمند» ما حدود ۲۰۰ تا ۳۰۰ هزار سال پیش بر روی این سیاره پدیدار شد و در طول این مدت، عملیات جمع‌آوری و شکار را انجام می‌داد، بدون آنکه تغییری بنیادین در زندگی‌شان رخ دهد. این موضوع توجه متیو ریدلی، بریتانیایی، را جلب کرد و او را برانگیخت تا به این پرسش عجیب پاسخ دهد: چرا انسان‌ها ده‌ها هزار سال زندگی بسیار ساده‌ای داشتند، و سپس ناگهان پیشرفت چشمگیری را تجربه کردند؟ آیا دلیل آن افزایش ناگهانی توانایی‌های ذهنی، غنی‌شدن تجربیات، یا تسلط بر ابزار ارتباطی بود، یا چیز دیگری غیر از این‌ها رخ داد؟ ریدلی، زیست‌شناس اشرافی انگلیسی متولد ۱۹۵۸، همچنین تاجر و روزنامه‌نگاری بود که در حوزه‌های علوم، محیط‌زیست و اقتصاد می‌نوشت و عضو وراثتی در مجلس اعیان بریتانیا بود. در سال ۲۰۱۰، کتاب مشهور خود «متفکر عقلانی» را منتشر کرد که با ایده‌ای ساده، مسیر نگاه ما به تاریخ تمدن و راز پیشرفت ناگهانی بشر را تغییر داد. در بیشتر دوره‌ای که انسان خردمند زندگی کرد، تقریباً همان مغزی را داشت که امروز داریم؛ با همان حجم، همان ساختار عصبی، و همان توانایی تفکر، برنامه‌ریزی و ارتباط. با این حال، پیشرفت بسیار کند بود و برای هزاران نسل، انسان‌ها در طول صدها هزار سال از ابزارها و مواد یکسان استفاده می‌کردند. سپس اوضاع با ظهور نوآوری‌های جدید و انباشت دانش تغییر کرد که منجر به انفجار تمدنی شد. چه اتفاقی افتاد؟ ریدلی می‌گوید: انسان‌ها شروع به تجارت با افرادی کردند که به گروه خودشان تعلق نداشتند. این ممکن است توضیحی بسیار کوچک برای پدیده‌ای به بزرگی تمدن انسانی به نظر برسد، اما او معتقد است که داستان واقعی از آن نقطه آغاز شد. وقتی شخصی چیزی را که دارد با شخص دیگری مبادله می‌کند، تنها کالا بین آن‌ها جابه‌جا نمی‌شود، بلکه دانش نیز منتقل می‌گردد. سازنده ابزارهای سنگی چیزی از سازنده نیزه‌ها می‌آموزد. و ساکنان ساحل تجربیات خود را به مردم درون‌زمین منتقل کردند. و ایده‌ای که در مکانی متولد شد، با ایده‌ای که در مکان دیگری پدید آمده بود، آمیخت. و از این آمیختگی چیزی بیرون آمد که هیچ‌یک از طرفین به تنهایی قادر به خلق آن نبودند و منجر به آنچه «تلاقی ایده‌ها» نامیده می‌شود، گردید. همان‌طور که ژن‌ها وقتی با هم ترکیب می‌شوند، ترکیبات جدیدی تولید می‌کنند، ایده‌ها نیز وقتی با یکدیگر ملاقات می‌کنند، همین کار را انجام می‌دهند. ایده‌ای که در ذهن تنها یک فرد باقی بماند، هرچند آن فرد نابغه باشد، محدودیت‌هایی دارد، اما وقتی ایده وارد شبکه‌ای شامل صدها یا هزاران ذهن شود، احتمالات شروع به دو برابر شدن می‌کنند. یکی از جذاب‌ترین مثال‌هایی که ریدلی درباره آن بحث می‌کند، داستان تاسمانی است. حدود ۱۰ هزار سال پیش، افزایش سطح دریا باعث جدایی تاسمانی از سایر نقاط استرالیا شد و این انزوا منجر به عقب‌ماندگی مردم آن منطقه نسبت به سایر ساکنان استرالیا گردید. بنابراین، مشکل در ذهن‌های مردم تاسمانی نبود، بلکه در اندازه شبکه‌ای بود که دانش را بین آن‌ها مبادله می‌کرد. و در اینجا مهم‌ترین ایده مطرح می‌شود: دانش به‌طور کامل از نسلی به نسل دیگر منتقل نمی‌شود. وقتی شخصی مهارتی را از شخص دیگری می‌آموزد، برخی جزئیات از بین می‌روند. این در یک جامعه بزرگ مشکل‌ساز نیست، اما اگر فناوری در یک روستای منزوی از بین برود، دیگر باز نخواهد گشت و پس از گذشت نسل‌ها، جهل بیشتر انباشته می‌شود. بنابراین، هوش تنها چیزی نیست که در داخل سر وجود دارد، بلکه بخش بزرگی از آن در شبکه‌ای که فرد به آن متصل است، نهفته است. آنچه یک فرد بسیار باهوش و کاملاً منزوی از محیط خود تولید می‌کند، بسیار کمتر از آنچه یک فرد با هوش متوسط که در میان شبکه‌ای پر از ایده‌ها و تجربیات مختلف زندگی می‌کند، تولید می‌شود، است. و این همان چیزی است که در کشور ما به آن نیاز داریم؛ یعنی تلاقی ایده‌ها با عناصر جدید و حبس نکردن خودمان در محیطی محدود. زیرا در آن، خوردگی و نابودی احتمالی ما نهفته است. این تنوع قومی، فرهنگی، نژادی و زبانی که کویت در طول قرن‌ها تجربه کرده است، همان چیزی است که آن را متمایز و متفاوت از دیگران کرده است. با تنوع، متمایز شدیم و با آن پیشرفت کردیم. احمد الصراف