سرنوشت کتابهای تو و کتاب من
جاحظ (۷۷۶-۸۶۸) میگوید: «خواندن، عقل دیگری است که به عقل خود میافزایید.» من پیش از این با این عبارت روبرو شدم، زمانی که استاد زبان عربی ما معنای آن را توضیح داد؛ و شاید این دلیل مستقیم علاقهام به خواندن بود، اما آنچه این عشق را در من ریشهدار کرد، نخستین رمان بلندی بود که خواندم: «مادر» اثر مکسیم گورکی. در آن زمان کشف کردم که خواندن خواننده را به دنیاهایی میبرد که راهی به آنها جز از طریق آن وجود ندارد. از آن لحظه به بعد، شروع به خرید کتاب کردم و خرید یک کتاب جدید، شادیای بود که قلبم را لرزاند. سالها به سرعت گذشتند، و گویی دیروز بود که نخستین قفسه چوبی را بر دیوار نصب کردم و روزها را به تماشا کردن کتابهای اندکم روی آن گذراندم، با تحسین از آنها گویی گنجینهای ارزشمند. امروز همه چیز تغییر کرده است. معادله رابطه بین کتاب و صاحبش دگرگون شده، تا جایی که سرنوشت کتابخانهام، که مهمترین میراث زندگیام است، در هوا معلق است، بدون پناهگاه و تضمینی.
در برابر این واقعیت، با اندوه ایستادم، زمانی که دوستی با من تماس گرفت و خبر داد که کتابخانه یکی از مهمترین و مشهورترین نویسندگان عرب در قرن بیستم برای فروش گذاشته شده و ورثهاش به دنبال مبلغی پول هستند تا به آنها در تحمل سختیهای زندگی کمک کند. او به من گفت که یکی از پسران نویسنده اظهار داشته است: «کتابها متعلق به پدرم بود و او هر طور که میخواست از آنها استفاده میکرد، و اکنون متعلق به ماست و ما میتوانیم هر طور که بخواهیم با آنها رفتار کنیم.» این موضعگیری مرا به فکر سرنوشت کتابخانهام انداخت. میدانم که دخترم به برخی کتابها علاقهمند خواهد شد و بخشی از آنها را با هم تقسیم خواهند کرد، اما چه خواهد شد با کل کتابخانه که شامل حدود صد هزار کتاب است؟ به ویژه اینکه من در شورای ملی فرهنگ، هنر و ادبیات کار کردهام و با چشمان خودم سرنوشت کتابخانههایی را دیدهام که به این شورا اهدا میشوند؛ کتابخانههایی که به گوشهای از کتابخانه ملی منتقل میشوند و بر آنها تابلوی کوچکی نصب میشود که میگوید: «کتابخانه نویسنده مرحوم...» و کار به همینجا ختم میشود. کسی به آنها نزدیک نمیشود و جز غبار، رابطهای با آنها برقرار نیست. ممکن است پژوهشگری به ندرت، هر یک یا دو سال یکبار، از میان آنها بگذرد تا تنها یک کتاب از میان هزاران کتاب را بررسی کند. سرنوشت کتابخانه من و دهها کتابخانه دیگر که متعلق به دوستانم است و صدها هزار کتاب در آنها وجود دارد، چه خواهد شد؟ پاسخ مستقیم، و شاید شوکهکننده، این است: گم شدن. یک کتابخانه ممکن است به گوشه جدیدی منتقل شود و به گورستانی برای آن تبدیل گردد، کتابخانه دیگری ممکن است به یک تاجر کتاب فروخته شود که ارزش آن را ناچیز میشمارد، و کتابخانه سومی ممکن است روی پیادهرو رها شود. و این بدبینی نیست، بلکه واقعیت حال حاضر نسلی از کودکان و نوجوانان است که بدون ارتباط واقعی با کتاب یا خواندن بزرگ میشوند. و اگر ارتباطی وجود داشته باشد، از طریق صفحه نمایش آیپد یا تلفن همراه است.
در روزهای گذشته، هنگامی که به فکر نوشتن این مقاله بودم، از چندین جوان و دختر جوان پرسیدم که آیا آنها به جمعآوری کتاب علاقه دارند یا کتابخانه شخصی دارند. نگاههای آنها برای پاسخ کافی بود. اما یکی از آنها، که دختر یک متفکر و نویسنده بود، به من گفت: «عموی من، طالب، کتاب جمع میکند و کتابخانه میسازد، و در تلفن همراه من کتابخانه کنگره آمریکا وجود دارد.» و وقتی من ساکت شدم و به او نگاه کردم، اضافه کرد: «ناراحت نشو! این واقعیت است. ما نسلی هستیم که میخوانیم بدون اینکه خودمان را با حمل کتاب سنگین کنیم و به دنبال مکان خاصی برای آن باشیم.» من صداقت او را تحسین کردم و مطمئن شدم که رابطه نسلهای جوان با کتاب کاملاً با آنچه برای ما معنا داشت، متفاوت است. ما کتاب را به عنوان مسیری برای اندیشه و وسیلهای برای لذت برمیگزیدیم، در حالی که فرزندان امروز کتابهای خاصی را دوست دارند، تنها بخشهایی که برایشان مهم است را میخوانند، و همه اینها از طریق صفحه نمایش کامپیوتر، آیپد یا تلفن همراه است، بدون اینکه دستهایشان کاغذ را لمس کند، بدون اینکه قلمهایشان یادداشتی در حاشیه بنویسند، و بدون اینکه دلهایشان به جملهای گره بخورد که در آگاهی آنها باقی بماند.
بخشش ای جاحظ، که قفسههای بلند کتابهایش بر سرش فرو ریخت و او را زیر آنها دفن کرد، جهان کاملاً تغییر کرده است، اما جملهی تو همچنان صحت خود را دارد و خواهد داشت، حتی پس از آنکه تمام کتابخانهها در جیبهای ما باشند و از دیوارهایمان ناپدید شوند. طالب الرفاعي
