«المهرج».. قدردانی مونودرامی از نیروهای ائتلاف

نواف الربيع - در لابی ویران شده‌ی هتل السلام، عبدالعزیز الحداد، کارگردان برنامه‌ی «مسابقه‌های ماه رمضان» در سال ۱۹۹۱، تصمیم گرفت تا در آخرین قسمت برنامه‌اش مهمان باشد که توسط سلوی حسین، خبرنگار، مورد مصاحبه قرار گرفت. در پایان این گفتگو، الحداد به سمت خودرویش رفت، اما بازگشت و با لباس دلقک، ماسک و یک ضبط صوت ظاهر شد. دوربین هنوز در حال فیلمبرداری بود و سلوی حسین مقابل آن ایستاده بود، در حالی که الحداد - بدون هماهنگی قبلی - بخشی از نمایش خاموش خود با عنوان «دلقک» را اجرا کرد؛ همان نمایشی که پنج بار در حضور سربازان نیروهای ائتلافی که در آزادسازی کویت مشارکت داشتند، ارائه داده بود. در سال ۱۹۹۱، و بلافاصله پس از آزادسازی کویت، سلوی حسین در برنامه‌ی «مسابقه‌های ماه رمضان» تعدادی از هنرمندان را در مکان‌های مختلفی که در اثر تجاوز عراق آسیب دیده بودند، میزبانی کرد و الحداد - کارگردان برنامه - مهمان آخرین قسمت بود. او درباره مشاهدات خود در آن دوران، و همچنین درباره افکار و پروژه‌هایی که قصد داشت پس از فاجعه اجرا کند، صحبت کرد. در جریان گفتگو، اشاره کرد که نمایش‌های خاموشی برای نیروهای ائتلافی اجرا کرده است، بنابراین سلوی حسین - با تعجب آشکار - درباره ماهیت این کار از او پرسید. تولد «دلقک»... نمایشی در حضور نیروهای ائتلافی الحداد روایت می‌کند که می‌خواست چیزی برای نیروهای ائتلافی ارائه دهد تا قدردانی خود را ابراز کند، بنابراین به فکر یک نمایش کوتاه با عنوان «دلقک» افتاد؛ نمایشی خاموش که از زبان جهانی انسانیت، یعنی زبان بدن و حرکت، پیروی می‌کرد، بدون هیچ عنصر دیگری که ممکن بود ارتباط را مختل کند. نه دکور، نه نورپردازی صحنه‌ای، و حتی نه حتی یک کلمه. و تنها چیزی که برای اجرای این نمایش نیاز داشت، یک ضبط صوت بود که موسیقی پخش می‌کرد، لباس دلقک، و یک ماسک. انتخاب الحداد برای زبان خاموش را می‌توان تصمیمی دانست که فراتر از بعد زیبایی‌شناختی به بعد انسانی و ارتباطی می‌رود؛ زیرا نیروهای ائتلافی که در آزادسازی کویت مشارکت داشتند، شامل سربازانی از ملیت‌ها و زبان‌های مختلف بودند، و در برابر این تنوع زبانی، کلمه تأثیر محدودی داشت، در حالی که بدن، با اشاره‌ها و بیان‌هایش، زبانی مشترک انسانی بود که نیازی به ترجمه یا واسطه نداشت. و از این منظر، نمایش تلاشی برای ساخت پلی ارتباطی بین مردمی بود که تازه از سختی‌های خود خارج شده بودند، و سربازانی که از نقاط مختلف آمده بودند تا لحظه آزادی را با آن‌ها شریک شوند. همچنین به نظر می‌رسد که انتخاب شخصیت دلقک با بار نمادینی که در سنت تئاتری به این شخصیت مرتبط است، همخوانی دارد؛ آن چهره خندان که درد عمیقی را پشت خود پنهان می‌کند، و در زمینه اشغال و آزادی، معنای بیشتری کسب می‌کند، زیرا لبخندش ترس، رنج و شکنندگی را به همان اندازه که شادی در لحظه پیروزی را حمل می‌کند. و شاید آنچه به این تجربه بعد اضافی می‌دهد این است که به نظر نمی‌رسد از پروژه تئاتری خود الحداد جدا باشد، زیرا کسی که مسیر او را دنبال می‌کند، متوجه می‌شود که «دلقک» ادامه‌ی اولین آثار الحداد در هنر مونودراما، به ویژه نمایش «غریبگی دلقک»، است که او در اولین جشنواره تئاتر کویت در سال ۱۹۸۹، یک سال قبل از فاجعه تجاوز، ارائه داد. و در اینجا سوالی روش‌شناختی درباره ماهیت کار مطرح می‌شود، اگر «دلقک» نمایشی جدید باشد، یا بازآفرینی مونودرامای «غریبگی دلقک» در زمینه‌ای متفاوت؟ و شاید پاسخ به این سوال نشان دهد که چگونه الحداد بر شخصیت دلقک به عنوان ابزاری ابرازی که قابلیت بازتفسیر دارد، کار کرده است، و هر زمان که به زبانی فراتر از مرزهای کلام نیاز داشته، به آن بازگشته است. اما پاسخ تنها تأیید می‌کند که ما با یک رویداد هنری متمایز روبرو هستیم که نمونه‌ای نادر از به کارگیری تئاتر به عنوان ابزاری برای قدردانی و ارتباط انسانی در لحظه‌ای تاریخی و سرنوشت‌ساز، دور از هرگونه هدف تجاری یا نمایشی را آشکار می‌کند. الحداد این تجربه را بعداً در میان نقاط عطف برجسته مسیر خود ذکر نکرد، و توجه رسانه‌ای یا انتقادی که شایسته آن بود، به دست نیاورد. همچنین من - تاکنون - هیچ تصویری که آن لحظات را مستند کند، پیدا نکرده‌ام، و تنها شاهدیه شفاهی الحداد در برنامه تلویزیونی او باقی مانده است. و شاید نوشتن من درباره این رویداد و بازسازی آن، تلاشی برای نجات صفحه کوچکی از تاریخ تئاتر کویت پس از آزادی باشد؛ صفحه‌ای که تنها شاهدیه شفاهی از آن باقی مانده، اما نشان می‌دهد که چگونه تئاتر - حتی در سخت‌ترین لحظات - توانسته زبانی برای قدردانی، وسیله‌ای برای ارتباط، و حافظه‌ای برای کشوری باشد که پیروزی جدیدی را می‌نوشت.