سقوط حیا

در روزگاری نه‌چندان دور، جوان دفتر خاطرات محرمانه‌اش را باز می‌کرد و با خطی لرزان می‌نوشت: «امروز، چهره‌اش را دیدم.» جمله‌ای واحد، از تکرار و بازگشت به آن خسته نمی‌شد. اما امروز، گوشی خود را باز می‌کند و تمام جزئیاتی را می‌یابد که عشق زمانی برای آن‌ها آرزو می‌کرد، هم‌اکنون در معرض دید همه، بدون هیچ رازی، بدون انتظار و بدون شرم، قرار گرفته است. این مسیری است که بشریت در چند دهه کوتاه طی کرده است. در همه جوامع، هنجارهای پذیرفته‌شده از طریق تجمیع تدریجی شکل می‌گیرند، نه از طریق تصمیم‌گیری ناگهانی. وقتی فردی رفتاری عجیب از خود نشان می‌دهد، جامعه در ابتدا با تعجب و نگرش منفی با او روبرو می‌شود، اما با تکرار آن رفتار و گذشت زمان، این رفتار به تدریج از حالت عجیب بودن خارج شده، به بافت اجتماعی نفوذ می‌کند و بخشی از آن می‌شود. هر جامعه‌ای آداب و رسوم ریشه‌داری دارد که قدسیت می‌بخشد و با هر کسی که از آن‌ها تجاوز کند، سازش نمی‌کند. وقتی آداب جدیدی وارد می‌شوند، مردم با تردید با آن‌ها روبرو می‌شوند؛ مدتی طولانی یا کوتاه، تا زمانی که مشروعیت زمانی کسب کنند و پذیرفته شوند. اما این دیوارهایی که جوامع را برای مدت طولانی محافظت می‌کردند، دیوارهای عادت و سنت، در برابر ظهور اینترنت و شبکه‌های اجتماعی کاملاً فرو ریختند. در طول تاریخ بشری، چرخ عادات به کندی و آرامی می‌چرخید. اما امروز، بشریت وارد عصری کاملاً متفاوت شده است، جایی که شبکه‌های اجتماعی به بخشی جدایی‌ناپذیر از رفتار مردم، به‌ویژه کودکان و نوجوانان، تبدیل شده‌اند. کودک در گذشته‌ای نه‌چندان دور، از طریق حلقه‌های متوالی شکل می‌گرفت: ابتدا خانواده، سپس محله و همسایگان، و سپس مدرسه. اما امروز، این حلقه‌ها در برابر صفحه کوچک گوشی موبایل لرزیده‌اند. کودک و نوجوان دیگر به همان اندازه که متعلق به جامعه محلی خود هستند، به «جامعه جهانی» تعلق دارند؛ به باورها، ذائقه‌ها و رفتارهای روزمره آن تعلق دارند. نوعی از «رفتار کیهانی» شکل گرفته است که هم شامل پوشش و خوراک می‌شود و هم شامل باورها و روابط انسانی صمیمی. بیایید مثالی ساده بزنیم: رابطه یک جوان با یک دختر، در هر جامعه‌ای، از نظر تاریخی بر پایه میراث اجتماعی خاصی بنا می‌شد و بر اساس فضای اخلاقی که خانواده به آن می‌بخشد، گسترش یا محدود می‌شد. اما امروز، این رابطه، اگرچه هنوز تحت تأثیر مرجعیت خانواده است، بیشتر به پیام‌ها و تصاویر گوشی هوشمند و الگوهای آماده‌ای که شبکه‌های اجتماعی برای عشق، رابطه و بدن تحمیل می‌کنند، وابسته شده است. اگر جوانی چند دهه پیش آرزوی دیدن چهره معشوقش را داشت و تاریخ آن لحظات نادر را در دفترچه‌اش ثبت می‌کرد، این رفتار امروز کاملاً عجیب به نظر می‌رسد. در زمانی که تصاویر انسان‌ها در هر لحظه از زندگی‌شان منتشر می‌شود، برخی حتی به انتشار دقیق‌ترین جزئیات زندگی روزمره خود پرداخته‌اند، حتی لحظاتی که از صمیمی‌ترین و خصوصی‌ترین لحظات انسان هستند. به تدریج، این رفتار در بسیاری از جوامع، هم در جوامع باز و هم در جوامع محافظه‌کار، پذیرفته شده است و هنجارهای شبکه‌های اجتماعی هستند که ریتم و شکل زندگی مدرن را دیکته می‌کنند. کاملاً درک می‌کنم که چرا دختری عکس‌هایی از خروج خود از مدرسه یا دانشگاه منتشر می‌کند و درک می‌کنم که چرا جوانی عکسی از یک سفر ماهیگیری دریایی به اشتراک می‌گذارد؛ این لحظات افتخار و جشن هستند و شایسته دیده شدن‌اند. اما وقتی دختری عکس‌های خلوت شخصی خود را در وضعیتی منتشر می‌کند که با ذوق انسانی سالم سازگار نیست، و وقتی جوانی خود را در موقعیت‌هایی به تصویر می‌کشد که کرامت او را تحقیر می‌کند، این صحنه‌ای انسانی است که باید به‌طور طولانی درباره آن تأمل کنیم و به‌وضوح و بدون ابهام آن را رد کنیم. جوهر رفتار انسانی بر پایه آزادی استوار است، اما آزادی واقعی، در عمق ذات خود، احترام به رفتار انسانی سالم است، نه رهایی از آن. وقتی آزادی این احترام را از دست می‌دهد، انسان شرم خود را از دست می‌دهد و برهنه در برابر جهان می‌ایستد، نه از نظر لباس، بلکه از نظر چیزی ظریف که او را محافظت می‌کرد، دیگران را از او محافظت می‌کرد و انسانیت او را از سطحی‌گری حفظ می‌کرد. وقتی شرم فرو می‌ریزد، تنها خود به تنهایی فرو نمی‌ریزد، بلکه بخشی از معنای انسان بودن نیز با آن فرو می‌ریزد. طالب الرفاعي