دوم اوت... از ابتلا تا بقا (۳-۳)

چگونه کویتی‌ها از دولت خود محافظت کردند؟ از دیوارها تا مشروعیت… خوانشی در سنت‌های همبستگی ملی از الجهراء تا تحریر. قدرت دولت تنها در اراضی، ثروت‌ها و نهادهایی که در اختیار دارد نیست، بلکه در جامعه‌ای است که مفهوم تعلق خاطر را درک می‌کند و می‌داند که بقای میهن مسئولیتی مشترک است و حفاظت از دولت تنها وظیفه حاکمیت نیست، بلکه عهدی است که نسل‌ها آن را به ارث می‌برند. بنابراین، دولت‌ها در اوقات خوشی و رفاه مورد آزمایش قرار نمی‌گیرند، بلکه سختی‌ها و بحران‌ها حقیقت بنیان آن‌ها را آشکار می‌سازند؛ برخی جوامع در هنگام مصیبت پراکنده شده و تضعیف می‌شوند، در حالی که دیگران در برابر خطر متحد شده و قدرتمندتر و استوارتر می‌گردند. از سنت‌های الهی در قیام و بقای دولت‌ها، اجتماع بر مقاصد عالی، به‌ویژه حفظ دین، جان و میهن، از بزرگ‌ترین دلایل تداوم و ثبات آن‌هاست. ابن خلدون به این معنا اشاره کرده و اجتماع و یاری‌رسانی متقابل را از دلایل قیام و استمرار پادشاهی دانسته است؛ چرا که دولت تنها با قدرت بنا نمی‌شود، بلکه با اراده جامعه‌ای شکل می‌گیرد که خود را شریک در حفظ آن می‌داند.

با مطالعه تاریخ کویت، می‌بینیم که این سنت در نقاط عطفی حاضر بوده که روح واحدی آن‌ها را به هم پیوند می‌دهد: انسجام پیرامون میهن در زمان خطر و ترجیح منافع عمومی بر هر ملاحظه‌ای. در سال ۱۹۲۰، کویت با تهدیدی بزرگ در نبرد الجهراء مواجه شد و ماهیت واقعی جامعه کویتی نمایان گشت؛ مردم کویت در اطراف رهبری خود متحد شدند، در دفاع از سرزمینشان همدلی ورزیدند و درک کردند که حفاظت از کيان کشور مسئولیت همگان است. ساخت دیوار سوم پس از آن رویدادها، صرفاً یک پروژه دفاعی نبود، بلکه نمادی از معنایی عمیق‌تر بود: جامعه‌ای که احساس خطر کند، به نیرویی منسجم تبدیل می‌شود. مردم کویت در ساخت آن دیوار، هرکس به اندازه توانش مشارکت کردند و دیوار به شاهدی بر وحدت جامعه و تجسم‌بخش رابطه‌ای خاص میان میهن و فرزندانش تبدیل شد که بر پایه مسئولیت‌پذیری و فداکاری استوار است.

دولت نیز در ساخت نهادهای مدرن خود، مراحل اولیه شکل‌گیری ملی، از جمله دوره سال ۱۹۲۰ را به عنوان بخشی از حافظه ملی که در آن مفاهیم تعلق خاطر و مسئولیت جمعی تبلور یافت، احیا کرد؛ به گونه‌ای که شهروندی در دولت مدرن، چتری جامع برای تمام فرزندان کویت است که بر اساس قانون اساسی و حاکمیت قانون استوار بوده و حقوق و تکالیف در سایه آن برابرند.

روزگار گذشت و پس از حدود هفت دهه، کویت با ابتلای دیگری روبرو شد؛ در سال ۱۹۹۰، مورد تهاجم تمام‌عیار عراقی قرار گرفت. این بار چالش، حفاظت از مرزها یا ساخت دیوار پیرامون شهر نبود، بلکه حفاظت از خودِ دولت، صیانت از مشروعیت آن و حفظ کيان سیاسی‌اش بود. همان‌گونه که کویتی‌ها در سال ۱۹۲۰ پیرامون ساخت دیوار متحد شدند، در سال ۱۹۹۰ پیرامون حفاظت از مشروعیت و بازپس‌گیری دولت گرد آمدند. شکل خطر متفاوت بود، اما پاسخ ملی یکسان بود: وحدت کلام، پافشاری بر میهن و انسجام پیرامون رهبری مشروع. اگرچه اراضی اشغال شد، اما دولت سقوط نکرد؛ زیرا مشروعیت باقی ماند، رهبری مشروع به نمایندگی از دولت ادامه یافت، نهادهای دولتی وجود خود را حفظ کردند و جامعه جهانی همچنان کویت را به عنوان کشوری با حاکمیت مستقل به رسمیت شناخت تا زمان تحقق آزادی.

در داخل، کویتی‌ها زیباترین جلوه‌های مقاومت را به نمایش گذاشتند؛ شهروندان بر هویت ملی خود پافشاری کردند، تلاش‌های اشغالگر برای محو شخصیت کویت را رد کردند و مقاومت کویتی با اشکال مختلف خود ظهور یافت و شهیدان و اسیران دادند. شبکه‌های حمایت و همکاری میان اعضای جامعه تداوم یافت و پافشاری بر هویت و مشروعیت به عملی روزمره در چارچوب مقاومت تبدیل شد. در خارج، کویتی‌ها در پشت رهبری مشروع خود متحد شدند، دولت کویت به انجام وظایف قانونی خود ادامه داد، دیپلماسی کویتی با کارآمدی به فعالیت پرداخت و جوامع کویتی در کشورهای مختلف در دفاع از قضیه میهنشان نقش ایفا کردند؛ تا جایی که کویت به عنوان کشوری اشغال‌شده که باید حاکمیت کامل خود را بازپس گیرد، در وجدان جهانی حضور خود را حفظ کرد.

کنفرانس مردمی جده در سال ۱۹۹۰ در این زمینه نقطه عطفی بود؛ این کنفرانس وحدت اراده ملی را تجسم بخشید و تأکید کرد که اجتماع بر سر مشروعیت و ترجیح منافع عالی، از بزرگ‌ترین دلایل غلبه بر سختی‌هاست و وحدت مردم و رهبری، دیوار واقعی بود که دولت را تا زمان تحقق آزادی حفظ کرد. همان‌گونه که دیوار سال ۱۹۲۰ از زمین محافظت می‌کرد، وحدت مردم در سال ۱۹۹۰ از دولت و مشروعیت محافظت کرد. اولی با سنگ و گل ساخته شد، دومی با ایمان، آگاهی، وفاداری و اعتماد متقابل بنا گردید. هر دو حقیقت واحدی را بیان می‌کردند: کویت هرگاه با خطری مواجه شد، فرزندانش را در حفظ آن متحد یافت.

رابطه میان الجهراء و تحریر، رابطه میان دو رویداد جداگانه نیست، بلکه پیوندی است میان ارزش‌های ثابت ملی؛ در نخستین مورد، چالش حفاظت از یک کيان در حال شکل‌گیری بود و در مورد دوم، چالش حفاظت از یک دولت مستقر در برابر تلاش برای محو وجودش بود. هر دو تجربه ثابت کردند که ملت‌ها بر اساس اندازه بحران‌هایشان سنجیده نمی‌شوند، بلکه بر اساس توانایی‌شان در تبدیل سختی به منبع قدرت و وحدت ارزیابی می‌گردند. در اینجا یکی از سنت‌های بقای دولت‌ها آشکار می‌شود؛ دولتی که در اوقات خوشی رابطه اعتماد میان رهبری و مردم خود را بنا می‌نهد، نهادهایش را ریشه‌دار می‌کند و مفهوم مسئولیت ملی را در دل فرزندانش می‌کارد، در زمان سختی‌ها، ذخیره‌ای از وفاداری و تعلق خاطر دارد که از فروپاشی او جلوگیری می‌کند. قرآن کریم این معنا را این‌گونه خلاصه کرده است: «و با یکدیگر نزاع نکنید که سست شوید و قدرت شما از بین رود.» نزاع باعث ضعف و اجتماع باعث قدرت است.

از این رو، تجربه کویتی درسی پرمغز در فقه دولت‌داری ارائه می‌دهد؛ میهن‌ها تنها با قدرت سخت حفظ نمی‌شوند، بلکه با آنچه از هویت ملی، مشروعیت قانونی، اعتماد متقابل میان دولت و جامعه، نهادهای ریشه‌دار و شهروندی که باور دارد دفاع از میهن مسئولیتی است که با پایان بحران‌ها تمام نمی‌شود، حفظ می‌گردند. شاید بزرگ‌ترین درسی که از گذار از «دیوار» به «مشروعیت» گرفته شود این است که ابزارهای حفاظت از میهن با تغییر دوران تغییر می‌کنند، اما جوهره حفاظت ثابت می‌ماند. دیروز کویت به دیواری برای حفاظت از مرزهایش نیاز داشت، اما امروز به آگاهی‌ای نیاز دارد که ذهن‌های فرزندانش را محافظت کند، آموزشی که انسان را بسازد، نهادهایی که دولت قانون را پاس دارند و اقتصادی که استقلال تصمیم‌گیری ملی را تقویت کند. حفظ این میراث مسئولیت نسل خاصی نیست، بلکه امانتی است که نسل‌ها آن را به ارث می‌برند؛ هر عصری دیوار خود را دارد و هر نفعی وظیفه خود را. دولت‌ها تنها با ارتفاع دیوارها حفظ نمی‌شوند، بلکه با افزایش آگاهی حفظ می‌گردند و میهن نه تنها با وسعت اراضی، بلکه با گسترش وفاداری در دل‌های فرزندانش محافظت می‌شود. از دیوارها تا مشروعیت، و از الجهراء تا تحریر، کویت شاهدی بر این حقیقت است که بزرگ‌ترین دژهای میهن‌ها از سنگ نیستند، بلکه از انسان‌های مؤمن به میهنشان، رهبری مشروع، نهادهای ریشه‌دار و وحدت ملی لرزیدن‌ناپذیر ساخته شده‌اند.

خلاصه:

۱. بقای دولت‌ها بر پایه اجتماع مشروعیت، وحدت جامعه و استحکام هویت ملی استوار است.

۲. دیوار کویت پس از حوادث الجهراء در سال ۱۹۲۰، نمادی از همدلی جامعه و پذیرش مسئولیت حفاظت از میهن بود.

۳. دولت مدرن بر پایه شهروندی، قانون اساسی و حاکمیت قانون بنا شد.

۴. در سال ۱۹۹۰، چالش از حفاظت از زمین به حفاظت از دولت و مشروعیت آن تغییر یافت.

۵. کویتی‌ها در داخل و خارج قضیه میهن خود را تا زمان تحقق آزادی حفظ کردند.

۶. تجربه کویتی تأکید می‌کند که اعتماد میان رهبری و مردم و استحکام نهادهای دولتی، ضامن امنیت دولت است.

۷. دیوار عصر حاضر، ساختن انسان، تقویت آگاهی و هویت ملی است.

۸. مطالعه تاریخ، استخراج سنت‌های همبستگی ملی برای ساختن آینده است.

د. عبد الحمید خلیفه الشایجی