تحقیق، پیشبینی و سیاست
من هرگز، از دوران ابتدایی که خاطرات زیادی از روزها و سالهایش دارم، در مدرسه الصباح، و حتی تا دوران دانشگاه، با گذر از دوره متوسطه تجاری (سه سال) و متوسطه عمومی (چهار سال) و دانشگاه (چهار سال)، دانشآموز ممتازی در هیچ درسی نبودم، مگر در برخی خلاقیتها در بیان زبانی. من در امتحانات به توضیحات معلم تکیه میکردم و همیشه موفق میشدم، اما «با نمره قبولی»، یعنی با کسب حداقل نمرات لازم برای قبولی. به طور کلی، آموزش ما، و هنوز هم، بر حفظیات یا حل مسائل استوار بود و من در هر دو ضعیف بودم؛ شاید در مشاهده و نقد خوب بودم، اما این امر مجاز نبود، نه دیروز و نه امروز. تدریس تفکر انتقادی و باز کردن فضای پرسش و نقد برای دانشآموزان، مجاز نبود. و وقتی سعی کردم آن قاعده را در دبیرستان مسائلی کویان بشکنم، مدیریت مدرسه مجبور به جلب کمک نیروهای امنیتی برای متوقف کردن سیل پرسشهای مشکوکآمیز من شد. بیشک کسب بالاترین نمرات در مدرسه و دانشگاه مهم است، اما پس از فارغالتحصیلی معنای زیادی نداشت؛ دلیل آن اغلب عدم ارتباط دروس با واقعیت زندگی و تمرکز برنامه درسی بر حفظیات، نه درک، پرسش، شک و نقد، بلکه پذیرش، حفظیات و سکوت بود، علاوه بر ضعف محتوایی دروس. * * * بر دوش مهندسان مسئولیت ساخت تأسیسات دولتی قرار دارد که میتوان سطح پیشرفت آنها را از طریق تعداد و کیفیت مهندسانشان شناخت. من فکر میکردم که رشته مهندسی برق، همانند بیشتر مواد علمی، سختترین است، اما بعداً مشخص شد که این موضوع مطلقاً صحیح نیست؛ زیرا این مواد عمدتاً بر درک معادلات استوارند و به محض درک، ابهام از بین میرود، برخلاف مواد ادبی که نیاز به خلاقیت دارند، مانند نوشتن رمان و شعر و غیره. بنابراین انتخاب یک رشته و توصیف آن به عنوان سختترین آسان نیست؛ امر اغلب به نقاط قوت یا ضعف فرد بستگی دارد. اما میتوان از طریق شاخصهای مشخصی سختی یک رشته را در مقایسه با سایرین قضاوت کرد، با مشاهده نرخ انصراف و بار تحصیلی؛ که مثلاً در میان دانشجویان فیزیک، به ویژه مکانیک کوانتوم و الکترومغناطیس، در حال افزایش است، زیرا این رشتهها به ریاضیات پیشرفته و مفاهیم انتزاعی وابستهاند که تصور آنها دشوار است و نیاز به حساب دیفرانسیل و انتگرال، معادلات دیفرانسیل و تفکر چهاربعدی دارند که من هرگز از آنها چیزی نفهمیدم و نخواهم فهمید. همچنین شیمی آلی وجود دارد که شناخت آن تنها با حفظ واکنشهای شیمیایی کافی نیست؛ بلکه نیاز به تفکر فضایی سهبعدی، درک مکانیسمها، تشخیص الگوها و مطالعه آن به عنوان ابزاری اساسی برای حذف دانشجویان غیرمجاز برای تحصیل در رشته پزشکی است. و در رتبه سوم، ریاضیات پیشرفته قرار دارد که بر تحلیل حقیقی، جبر مجرد و معادلات دیفرانسیل استوار است و در آن گذار از «این را محاسبه کن» به «این را از اصول اولیه اثبات کن» صورت میگیرد. و در رتبه چهارم، دروس «مبانی مهندسی»، ترمودینامیک، مکانیک سیالات و مدارهای الکتریکی قرار دارند که حاوی حجم عظیمی از مسائل هستند و مشارکت در آزمایشگاهها و پروژههای گروهی در آنها ضروری است. و در نهایت، علوم کامپیوتر قرار دارد که بر الگوریتمها، ساختارهای داده و سیستمهای عامل استوار است و نیاز به منطق ریاضی و ساخت پروژههای بزرگ دارد که تصحیح خطاها در آنها ده ساعت زمان میبرد؛ و کسانی که تنها برنامهنویسی را میشناسند، بدون تفکر محاسباتی، اغلب در ادامه تحصیل خود ناتوان میمانند. پارادوکس اینجاست که کسانی که امور جهان را هدایت و کنترل میکنند، از جمله سیاستمداران، قانونگذاران و بزرگان کسبوکار، تقریباً هیچ ارتباطی با هیچیک از مواد فوق ندارند. احمد الصراف
