سیاستورزی در سوریه: چشماندازها و آرزوها (۲ - ۲)
ما در حال حاضر، هنگامی که در مورد آینده سوریه پیشبینیهایی ارائه میدهیم، شبیه به کسی هستیم که پس از شبی که نتایج انتخابات سال ۱۹۵۴ سوریه اعلام شد، بیدار شده است. بنابراین، پیشبینی چشمانداز آینده بسیار دشوارتر از تحلیل تاریخی و پرسش درباره آینده نظام کنونی است که در ۸ دسامبر ۲۰۲۴ به قدرت رسید. اما میتوان با قطعیت گفت که در تمام شرایط، این نظام قادر نخواهد بود به تنهایی و به شیوه و سبکای که نظام اسد توانست، قدرت را در دست بگیرد. بیشک، اولویتهای جمهوری جدید، که توسط الشرع ریاست میشود، بر تحقق وحدت اراضی سوریه و گسترش امنیت در آن متمرکز است. این نظام جدید این اهداف را محقق کرده است؛ شورش در ساحل را سرکوب کرده و با توافق با کردها پیروزی بزرگی کسب کرده است. اما موضوع ترک سویداء و حفظ آن به عنوان یک منطقه تحت حمایت اسرائیل، زمان راهحل آن را خواهد داد. جمهوری جدید در موقعیتی نیست که بتواند با ماشین نظامی اسرائیل مقابله کند.
وقتی سعی میکنیم آینده جدیدی برای سوریه پیشبینی کنیم، منظورمان ایجاد تغییر در ساختار قدرت فعلی است که از رهبرانی تشکیل شده که از خارج از شهرهای اصلی مانند دمشق، حلب، حماه، حمص و اللاذقیه آمدهاند. رئیسجمهور الشرع، اگرچه در شام یا دمشق بزرگ شده است، اما برای مردم شام یا دمشق به عنوان یک شامی شناخته نمیشود. همچنین، انس خطاب - وزیر داخلی - از منطقه القلمون در حومه دمشق است. وزیر خارجه اسعد الشیبانی از الحسکه است، وزیر دفاع مرهف ابو قصره از حومه حماه است، و حتی عصام الخلیف که اخیراً به عنوان رئیس دادگاه قانون اساسی منصوب شده، نیز از حومه حماه است و انتصاب او برای بسیاری از ناظران غیرمنتظره بود. شاید مهمترین عامل مشترک بین ستونهای نظام جدید سوریه این باشد که همه آنها متولد دهه ۱۹۸۰ هستند و از نسلی هستند که در جنگ علیه نظام اسد در جریان انقلاب سوریه شرکت داشتند. کمتر از دو سال پس از سقوط نظام اسد، به نظر میرسد که این امر پذیرفته شده و حتی خوشآمد گفته شده است. امنیت و ثبات نظام نیازمند تکیه بر شخصیتهایی با تاریخ مبارزاتی است. نخبگان شهری، حتی کسانی که در انقلاب شرکت داشتند، تاریخ مبارزاتی در عراق ندارند و بسیاری از آنها به اروپا مهاجرت کردهاند و هنوز هم در آنجا زندگی میکنند.
وقتی درباره آینده سیاسی نظام حاکم در سوریه صحبت میکنیم، منظورمان این است که آیا واقعاً انتخابات آزاد و مشارکت سیاسی مؤثر از خارج از تشکیلات تحریر الشام وجود خواهد داشت؟ این در حالی است که میدانیم اولویتهای مردم سوریه بر بهبود وضعیت اقتصادی آنها متمرکز است. در بازدید اخیرم، حدود یک ماه پیش، متوجه شدم که نرخ تورم بسیار بالا رفته و به حدی رسیده که دردناک است. قیمت برق بیش از پنج برابر شده است. نباید بین بهبود وضعیت اقتصادی و مشارکت سیاسی انتخابی وجود داشته باشد. آینده سیاسی سوریه به شدت به وضعیت اقتصادی آن وابسته است. درست است که ترورهای نظام سابق از بین رفته و سطح قابل قبولی از آزادیها وجود دارد، اما مردم نیز آرزوی زندگی در ثبات اقتصادی و با کرامت دارند. وضعیت سیاسی و اقتصادی به شدت به میزان حمایتی که کشورهای خلیج فارس ارائه میدهند، وابسته است. حمایت فقط از طریق ارائه کمکها نیست، بلکه از طریق باز کردن راهی برای مشارکت اقتصادی است که کشورهای خلیج فارس در آن برای بازسازی سوریه سرمایهگذاری کنند.
من با بسیاری از جوانان سوری در ایالات متحده و اروپا ملاقات کردهام که برنامهریزی میکنند به سوریه بازگردند، با وجود اینکه در کشورهای میزبان خود به تمایز علمی و اقتصادی دست یافتهاند. این افراد نیز از نسل دهه ۱۹۸۰ هستند که در حال حاضر مفاصل قدرت را در دست دارند، اما فرهنگ و تجربه زندگی آنها کاملاً با تجربه ستونهای نظام فعلی متفاوت است. فرآیند سیاسی میتواند دیدگاهها و پیشنهادات همه طرفها را در خود جای دهد. نسلی که بخش مهمی از زندگی خود را در اروپا گذرانده است، میتواند به سوریه از نظر علمی و اقتصادی کمک زیادی کند. تکیه بر رهبرانی که قدرت خود را از اداره استان ادلب قبل از ۸ دسامبر ۲۰۲۴ کسب کردهاند، برای یک دوره انتقالی قابل قبول است، اما اداره سوریه و آینده آن نیازمند تجربیات کامل و متنوع سوری است. سوریه با زیرساختهای فرسوده و یک سیستم آموزشی ضعیف دست و پنجه نرم میکند، به طوری که دانشگاهها حتی امکان حضور بیش از نیمی از دانشجویان در محوطه دانشگاه را ندارند. باید اشاره کرد که نخبگان مدنی در حلب، حمص، حماه و به ویژه در دمشق، احساس غربت میکنند یا در میان رهبران فعلی دولت نمایندگی نمیشوند. همه از کنار رفتن یک نظام دیکتاتوری که بیش از نیم قرن قدرت را به تنهایی در دست داشت، خوشحال هستند، اما در عین حال، به نسخهای مدرنتر از سوریه امیدوارند.
د. حامد الحمود
