دوم اوت… از ابتلا تا بقا (۲-۲)
کویت... مدرسهای در فقه بقا و احیای دولت
در مقاله پیشین، درباره سنن قیام و بقای دولتها سخن گفتیم و تأکید کردیم که میهنها تنها با قدرت مادی حفظ نمیشوند، بلکه با نظامی یکپارچه از مشروعیت، انسجام ملی، استحکام نهادها، حکمت رهبری و فقه مآلات حفظ میگردند. اگر آن سنن چارچوب نظری بقای دولتها را تشکیل میدهند، کویت در دوم اوت ۱۹۹۰ نمونهای نادر از کاربرد عملی آنها را ارائه داد، تا جایی که تجربه او به گواهی سیاسی و تاریخی تبدیل شد بر اینکه دولت ممکن است مورد ابتلاء قرار گیرد، اما سقوط نمیکند، مشروط بر اینکه مشروعیتش باقی بماند، کلمهاش متحد شود و نهادهاش ریشه دواند.
خداوند خواست که کویت از ابتلایی عظیم بگذرد؛ زمانی که تمام سرزمینش اشغال شد، در حادثهای که وجدان بشری جهان را لرزاند و ثابت کرد که ابتلاء سنتی همیشگی در زندگی ملتهاست و قدرت به تنهایی از مصیبتها جلوگیری نمیکند. همچنین شدائد پایان تاریخ نیستند، بلکه ممکن است آغاز مرحلهای جدید از آگاهی و ساختاردهی باشند. اما مهمترین پرسش این نیست که اشغال چگونه رخ داد، بلکه این است که دولت چگونه پابرجا ماند؟ پاسخ در حقیقتی نهفته است که کل تجربه کویتی را خلاصه میکند: سرزمین اشغال شد... اما دولت سقوط نکرد. این تنها یک عبارت ادبی نیست، بلکه حقیقتی سیاسی، قانونی و اساسی است؛ زیرا اگرچه قدرت دولت برای مدتی از قلمرو خود غایب بود، اما مشروعیتش برقرار ماند، رهبری مشروع نماینده دولت باقی ماند، قانون اساسی جایگاه خود را حفظ کرد، مردم به میهن خود وفادار ماندند و جامعه بینالمللی کویت را به عنوان کشوری با تمام حاکمیت به رسمیت شناخت و اشغال هیچ مشروعیتی به دست نیاورد، تا جایی که سرزمین به اهلش بازگشت و دولت دوباره حاکمیت خود را اعمال کرد.
شاید یکی از نادرترین موارد در تاریخ سیاسی مدرن این باشد که دولتی که تمام قلمرواش اشغال شده، حاکمیت، نظام اساسی و نهادهاش را بدون از دست دادن شخصیت حقوقی یا مشروعیت بینالمللیاش بازیابی کند. این ویژگی خاص، تجربه کویتی را به مدرسهای در «فقه بقا» تبدیل کرده است؛ زیرا دولتها بر اساس مساحت سرزمینشان سنجیده نمیشوند، بلکه بر اساس تواناییشان در حفظ مشروعیت، تثبیت اعتماد بین رهبری و مردم، و ساختن نهادهایی که در برابر بحرانها مقاومت میکنند، ارزیابی میگردند. از اینجا است که سیاست شرعی در عالیترین معانی خود تجلی مییابد؛ زیرا سیاست شرعی تنها مدیریت قدرت نیست، بلکه فقهی برای حفظ دولت، صیانت از مشروعیت، تحقق منافع عمومی، تقدم کلیات بر جزئیات، و توجه به مآلات پیش از وقایع است. به همین دلیل، علمای اسلام از بزرگترین مقاصد ولایت را حفظ دین و سیاستگذاری دنیا برای آن دانستهاند و حفظ امت و وحدت ملت را از بزرگترین واجبات در هنگام وقوع فتنهها و حوادث ناگوار میدانند.
این معنا در تجربه کویت متجلی شد، زمانی که حفظ دولت و بازیابی حاکمیتش به مقصدی جامع تبدیل شد که همه حول آن گرد آمدند؛ به گونهای که منافع عالی بر اختلافات غلبه یافت و ارادهها بر هدفی واحد متمرکز شد: اینکه کویت دولتی با مشروعیت باقی بماند، نه سرزمینی اشغال شده که منتظر آزادی باشد. از برجستهترین مصادیق این آگاهی ملی، کنفرانس جده بود که رهبری سیاسی و نیروها و فعالیتهای مختلف ملی را در لحظهای تاریخی و سرنوشتساز گرد هم آورد و الگویی خردمندانه در ارائه منافع میهن، اجتماع بر مشروعیت و غلبه بر اختلافات در زمان حوادث شد. این تنها یک توافق سیاسی نبود، بلکه تجسم عملی مقاصد سیاست شرعی است که حفظ دولت و وحدت امت را اساس دفع فتنهها و بازیابی ثبات قرار میدهد.
از فقه مآلات این است که درک کنیم وحدت صف یک انتخاب موقعیتی نیست، بلکه شرطی از شروط بقای دولت است؛ چه بسا دولتی که پیش از شکست توسط دشمن، به دلیل تفرقه شکست خورد، و چه بسا ملتی که با وجود سختی مصیبتها، با اتحاد کلمهاش حفظ شد. بنابراین، خطرناکترین تهدید برای میهنها تنها تهاجم خارجی نیست، بلکه سست شدن جبهه داخلی، ضعف اعتماد به نهادها و تقابل وفاداریهاست. اگرچه آزادی، به فضل خداوند متعال، ثمره گرفتن اسباب سیاسی، نظامی و دیپلماتیک بود، اما ملتها همچنین دارای ذخیرهای اخلاقی هستند که تأثیری کمتر از قدرت مادی ندارد. کویت از زمان پیدایش خود به کمکرسانی و کارهای بشردوستانه شناخته میشد و دست یاری به سوی نیازمندان دراز میکرد، تا جایی که بخششی او به بخشی از هویت تمدنیاش تبدیل شد. پیامبر خدا ﷺ فرمودند: «کارهای نیک، مصائب بد را دفع میکنند.» این اصل بزرگی در زندگی افراد است و تأثیر خود را در زندگی جوامع نیز دارد؛ زیرا ملتها را دارای ذخیرهای از محبت، یاد نیک و اعتماد بین ملتها میسازد. منظور این نیست که کارهای نیک جایگزین آمادهسازی قدرت میشوند، بلکه ارزشها و اخلاقیات بخشی جداییناپذیر از نظام بقا هستند، اگر با گرفتن تمام اسباب مشروع همراه باشند.
از فقه بقا نیز این است که مصیبتها پایان راه نیستند، بلکه ممکن است آغاز مرحلهای بالغتر باشند. کویت از محنت خود به همان شکلی که وارد آن شده بود خارج نشد، بلکه با درک عمیقتری از ارزش امنیت ملی، چسبندگی بیشتر به نهادها، آگاهی عمیقتر از وحدت جامعهاش و آمادگی بیشتر برای مواجهه با آینده بیرون آمد. اگر خطر دیروز در قالب ارتشی بود که از مرزها عبور میکرد، خطرات امروز پیچیدهتر شدهاند؛ ممکن است در قالب جنگ سایبری، کمپینهای تحریف رسانهای، فشارهای اقتصادی، تلاشهایی برای هدف قرار دادن هویت ملی، یا ایجاد تفرقه بین اعضای جامعه ظاهر شوند. بنابراین، امنیت ملی دیگر محدود به حفاظت از مرزها نیست، بلکه به نظامی جامع تبدیل شده است که از امنیت فکر و هویت آغاز میشود، از امنیت اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و رسانهای میگذرد و به امنیت نظامی ختم میشود؛ و همه اینها حلقههای یک زنجیر هستند که اگر یکی از آنها ضعیف شود، بقیه نیز تحت تأثیر قرار میگیرند. فقه مآلات ایجاب میکند که ابزارهای حفاظت با تغییر شکل تهدیدها نوسازی شوند و امنیت ملی مسئولیتی شود که همه در آن سهیم باشند؛ خانواده، مدرسه، دانشگاه، رسانه، نهادها و هر شهروندی که بداند حفاظت از میهن با ساختن انسان و آگاهی آغاز میشود، پیش از ساختن سلاح.
کسانی که وقایع دوم اوت را تجربه کردهاند، حافظه این تجربه را حمل میکنند، اما نسلهای بعدی مسئولیت صیانت از ثمرات آن را بر عهده دارند. بزرگترین میراثی که پدران به فرزندان میگذارند، روایت درد و رنج نیست، بلکه حکمت استقامت، فقه بقا و ایمان به این حقیقت است که میهنها با شعارها حفظ نمیشوند، بلکه با ایمان، علم، عمل، وحدت و آمادگی همیشگی حفظ میگردند. از سنن خدا در تاریخ این است که ابتلاء بین ملتها تمایز قائل نمیشود، بلکه نحوه پاسخگویی نیکویان آنها را متمایز میسازد؛ برخی ملتها به دلیل سهلانگاری در وحدتشان سقوط میکنند و برخی دیگر مصیبت را آغاز رنسانس جدیدی میسازند، خطاهایشان را مرور میکنند، اسباب قدرت خود را بازسازی میکنند و آیندهاش را با الهام از درسهای گذشته پیشبینی مینمایند. بنابراین، دوم اوت دیگر تنها یادبودی ملی نیست که تصویر اشغال را احضار کند، بلکه مدرسهای در فقه دولت است و گواهی بر این حقیقت که ملتهایی که مشروعیتشان را تثبیت میکنند، وحدتشان را حفظ میدارند، مآلات را خوب میخوانند و اسباب قدرت را به کار میگیرند، با توفیق خدا قادرند ابتلاء را به قدرت، بحران را به آگاهی و مصیبت را به نعمت تبدیل کنند.
به این ترتیب، کویت ثابت کرد که دولتها نه با طول عمرشان، نه با وسعت جغرافیاییشان و نه صرفاً با آنچه از اسباب قدرت مادی دارند سنجیده میشوند، بلکه با تواناییشان در پایداری در زمان ابتلاء، اجتماع در زمان حوادث، و استلهام سنن خدا در قیام و بقای دولتها ارزیابی میگردند. خداوند متعال میفرماید: «و آن روزها را میان مردم میچرخانیم.» اما سرانجام از آن کسانی است که ایمان دارند، تدبیر نیکو میکنند و اسباب را به کار میگیرند.
**چکیده:**
۱. سرزمین کویت اشغال شد، اما دولت سقوط نکرد؛ زیرا مشروعیت قانون اساسی، به رسمیت شناختن بینالمللی، وحدت مردم و رهبری ریشهدار باقی ماند.
۲. تجربه کویتی نمونهای عملی در فقه بقا ارائه میدهد که در آن حفظ دولت و تقدم منافع عالی، اساس بازیابی حاکمیت بود.
۳. کنفرانس جده معنای اجتماع بر مشروعیت و تقدم وحدت میهن بر اختلافات را تجسم بخشید و از برجستهترین کاربردهای سیاست شرعی در حوادث بود.
۴. تجربه تأکید میکند که قدرت دولت تنها بر سلاح استوار نیست، بلکه بر مشروعیت، نهادها، وحدت جامعه و خوانش صحیح مآلات تکیه دارد.
۵. کار بشردوستانه و ذخیره اخلاقی کویت بعدی تمدنی است که جایگاه او را تقویت میکند، در حالی که گرفتن اسباب مشروع اساس حفظ دولت باقی میماند.
۶. تهدیدها دیگر محدود به تهاجم نظامی نیستند، بلکه شامل امنیت فکری، سایبری، رسانهای، اقتصادی و هویت ملی میشوند.
۷. دوم اوت تنها یادبودی از اشغال نیست، بلکه مدرسهای ملی در سنن بقاست که تأکید میکند مصیبتها میتوانند آغاز رنسانس جدیدی باشند اگر مردم خوانش صحیح و استفاده از درسهای آن را بیاموزند.
د. عبد الحمید خلیفه الشایجی
