خلیج فارس: میان مقاومت و ضرورت بازدارندگی

موفقیت‌های دفاعی کشورهای خلیج فارس در حفاظت از میهن‌ها شایسته تحسین است، اما تثبیت امنیت و ثبات همچنین مستلزم اتخاذ یک موضع مشترک و یکپارچه از سوی کشورهای خلیج است که بازدارندگی را تقویت کرده و از تکرار حملات به تأسیسات غیرنظامی و حیاتی جلوگیری کند. در زمان‌های بحران، قدرت کشورها تنها بر اساس توانایی‌های نظامی‌شان سنجیده نمی‌شود، بلکه به میزان توانایی آن‌ها در همسوسازی مواضع، سرعت در اتخاذ تصمیم و تبدیل چالش‌ها به فرصتی برای تقویت همبستگی نیز وابسته است. آنچه امروز در منطقه رخ می‌دهد، کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس را ملزم می‌کند تا نگرش جدیدی نسبت به مفهوم امنیت جمعی داشته باشند؛ نگرشی که در سایه تشدید تهدیداتی شکل می‌گیرد که تأسیسات غیرنظامی و حیاتی، که شریان حیات شهروندان هستند، را هدف قرار داده‌اند. هدف قرار دادن نیروگاه‌های برق، تصفیه‌خانه‌های آب شیرین‌کن و تأسیسات حیاتی غیرنظامی، تحلیلی بسیار خطرناک محسوب می‌شود، زیرا پیامد آن تنها به اختلال در خدمات محدود نمی‌شود، بلکه به تهدید جان غیرنظامیان، برهم زدن اقتصاد و تضعیف احساس امنیت و ثبات منجر می‌گردد. از این رو، حفاظت از این تأسیسات دیگر تنها مسئولیت دولت هدف‌قرارگرفته نیست، بلکه به یک مسئولیت مشترک خلیجی تبدیل شده است؛ چرا که امنیت کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس، جزئی جدایی‌ناپذیر از یکدیگرند و هر تهدیدی که یک کشور عضو را درگیر کند، بر امنیت و ثبات سایر کشورها نیز بازتاب خواهد داشت. حملات مکرر به تأسیسات غیرنظامی و حیاتی تاکنون با اقدامات خلیجی قاطع‌تری که متناسب با خطورت این تحولات باشد، مواجه نشده است. بیانیه‌های محکومیت و نکوهش، هرچند از اهمیت سیاسی برخوردارند، به تنهایی برای ایجاد معادله بازدارنده‌ای که از تکرار چنین حملاتی جلوگیری کند، کافی نیستند. این بدان معنا نیست که باید به سمت تشدید تنش حرکت کرد، بلکه ضرورت دارد سیاست خلیجی کارآمدتری اتخاذ شود که بر تقویت هماهنگی سیاسی، دیپلماتیک و امنیکی استوار باشد، تکمیل سریع‌تر سامانه‌های مشترک دفاع هوایی و موشکی را تسریع کند، سطح حفاظت از تأسیسات حیاتی را ارتقا دهد، همکاری‌های اطلاعاتی را تشدید نماید و برنامه‌های اضطراری را توسعه بخشد تا تداوم ارائه خدمات اساسی در شرایط مختلف تضمین گردد. همچنین، اقدام منسجم در محافل منطقه‌ای و بین‌المللی همچنان یکی از ابزارهای مهم برای تثبیت احترام به حقوق بین‌الملل و حفاظت از غیرنظامیان و زیرساخت‌های غیرنظامی باقی می‌ماند. مرحله کنونی همچنین نیازمند بازنگری جامع در مکانیسم‌های کار مشترک خلیجی است تا پاسخگویی به چالش‌ها سریع‌تر و مؤثرتر شود و حفاظت از امنیت انرژی، آب و ارتباطات به اولویتی استراتژیک تبدیل گردد که از اهمیت کمتری نسبت به حفاظت از مرزها برخوردار نباشد. ماهیت تهدیدات نوین، نیازمند ابزارهای جدید، هماهنگی مستمر و دیدگاهی یکپارچه است که از واکنش‌های آنی فراتر رود. با وجود سنگینی این چالش‌ها، باید از صبر، انسجام و آمادگی بالای کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس که در عمل نشان داده‌اند، قدردانی کرد؛ سیستم‌های دفاعی آن‌ها به لطف تخصص پرسنل و هماهنگی مشترک، در سرنگونی و تخریب بیشتر موشک‌ها و پهپادهایی که سرزمین‌هایشان را هدف قرار داده بودند، موفق عمل کرده‌اند که این امر به کاهش خسارات و حفاظت از جان انسان‌ها و تأسیسات کمک شایانی کرده است. این رویدادها ثابت کردند که سرمایه‌گذاری در توسعه توانایی‌های دفاعی کشورهای خلیجی، انتخابی استراتژیک و مهم بوده است و کشورهای عضو دارای اراده و امکانات لازم برای دفاع از امنیت و حاکمیت خود در برابر چالش‌های مختلف هستند. با این حال، موفقیت در مقابله با حملات، هرچند مهم است، نباید جایگزین تلاش برای جلوگیری از تکرار آن‌ها شود. بازدارندگی واقعی تنها با سرنگونی موشک‌ها و پهپادها در آسمان محقق نمی‌شود، بلکه با ایجاد یک موضع سیاسی و امنیکی یکپارچه نیز به دست می‌آید که هرگونه حمله به یک کشور خلیجی را به مثابه حمله به کل نظام خلیجی تفسیر کند و تأکید نماید که امنیت هر کشور عضو، مسئولیتی مشترک و غیرقابل تجزیه است. مرحله کنونی، آزمون واقعی توانایی شورای همکاری برای عملیاتی کردن اصول خود در قالب مواضعی است که امنیت و ثبات منطقه را تقویت می‌کند. امروز، نیاز به یک چشم‌انداز خلیجی یکپارچه که قدرت بازدارندگی نظامی، کارایی اقدامات سیاسی و دیپلماتیک و حفاظت از منافع استراتژیک مشترک را در کنار هم گرد آورد، بیش از هر زمان دیگری احساس می‌شود؛ چشم‌اندازی که امنیت نسل‌های آینده و ثبات منطقه را تضمین کند. امنیت میهن‌ها با آرزوها حفظ نمی‌شود، بلکه با وحدت تصمیم‌گیری، سرعت در عمل و درک این حقیقت حاصل می‌گردد که امنیت هر کشور خلیجی، امنیت تمام کشورهای عضو است. هرچه انسجام صف خلیجی قوی‌تر شود، توانایی هر کشور در حفاظت از مردم خود و صیانت از ثباتش افزایش می‌یابد و معادله بازدارندگی‌ای شکل می‌گیرد که هرگونه حمله به هر بخشی از خلیج فارس را به منزله حمله به کل خلیج در نظر می‌گیرد.

ولید ابراهیم الخبیزی