«پنجمین نفر نجات یافت»... روایتی که رنج انسان‌ها میان آوار و حافظه را مستند می‌کند

ولاء شفیق السلمان، نویسنده فلسطینی مقیم در غزه، در رمان خود با عنوان «پنجمین نفر نجات یافت»، گواهی ادبی می‌آفریند که از درد انسان فلسطینی سرشار است. در این اثر، جزئیات زندگی روزمره در دوران جنگ به ماده‌ای روایی تبدیل می‌شود که عمق فاجعه را آشکار می‌سازد؛ از ترس پناه گرفتن زیر سقف، تا گرسنگی و تعقیب و گریز برای یافتن کمک‌های بشردوستانه، و در نهایت بازتعریف مفهوم «نجات» که دیگر پایان خطر نیست، بلکه آغاز رنجی دیگر است. این رمان که توسط انتشارات «الان ناشران و توزیع‌کنندگان» و در چارچوب ابتکار عمل «غزه خلاق است» منتشر شده، از زبانی روایی فشرده بهره می‌برد که توصیف دقیق و بُعد روان‌شناختی را با هم ترکیب می‌کند و با موفقیت تصاویر بصری و انسانی را به تصویر می‌کشد که خواننده را در قلب تجربه قرار می‌دهد.

صدوق نورالدین، منتقد مراکشی، در مقدمه این اثر معتقد است که السلمان زبانی واضح و مستقیم را انتخاب کرده است، اما سرشار از تصاویر ادبی و دلالت‌های روان‌شناختی است. او همچنین به تکنیک «رمان درون رمان» روی آورده است؛ جایی که دو سطح روایی در هم می‌آمیزند که محور مشترک آن‌ها جنگ علیه غزه است. رویدادهای رمان در نوار غزه و در طول سال‌های جنگ می‌گذرد و صفحات نخست آن با جهانی آغاز می‌شود که در آن خرابه‌ها، ترس و حافظه از دست دادن غالب است. از طریق این فضا، نویسنده تلاش می‌کند تجربه انسانی سخت را به متنی ادبی تبدیل کند که با درد دست و پنجه نرم می‌کند و به گواهی بعدی خلاقانه می‌بخشد که فراتر از مستندسازی مستقیم است.

نورالدین رمان را اثری می‌داند که توانایی هنری آشکاری در ساختار و صیقل دادن متن نشان می‌دهد و موفقیت نویسنده را در عبور از ساختار رمان‌نویسی سنتی از طریق تلفیق روزمرگی‌ها، پیام‌ها و گواهی‌های زنده ستایش می‌کند؛ امری که به او امکان داده است شکلی روایی خلق کند که با خشونت تجربه منتقل‌شده همخوانی دارد. به باور او، این رمان قهرمانی‌های ساختگی ارائه نمی‌دهد، بلکه به آناتومی حافظه‌ای سنگین‌شده توسط جنگ نزدیک می‌شود و آثار عمیق آن را در روان انسان بازیابی می‌کند. از همان ابتدا، رمان به جای تکیه بر پلات (داستان)، بر اثر جنگ در وجدان تکیه دارد و به فضای اعترافات و گواهی‌های شخصی نزدیک می‌شود و از خواننده می‌خواهد از دنیای امنیت به واقعیتی گذار کند که در آن زندگی تکه‌تکه شده است. او تأکید می‌کند آنچه در صفحات این کتاب می‌آید، تنها تصویری ملایم‌شده از واقعیتی سخت‌تر است که غیرنظامیان در غزه تجربه کرده‌اند.

در حدود ۲۵۰ صفحه، این رمان سرشار از تصاویر انسانی تأثیرگذاری است که تحولاتی را که جنگ بر جزئیات زندگی روزمره تحمیل کرده، به تصویر می‌کشد. در یکی از بخش‌ها، نویسنده تصویری از کودکی ترسیم می‌کند که به سختی پنج ساله است، با پای برهنه راه می‌رود و تکه‌ای نان خشک را که لکه‌های خون کهنه بر آن نشسته، در آغوش گرفته است، در حالی که چشمانش از اشک خالی است، گویی جنگ حتی توان گریستن را از او گرفته است. از طریق این صحنه، رمان نشان می‌دهد که چگونه کودکی در غزه جای خود را به رویاهای مدرسه و بازی داده و به تلاش روزانه برای کسب روزی و یافتن کمک‌های بشردوستانه تبدیل شده است، به طوری که کیف مدرسه به نمادی از کودکی دزدیده‌شده پیش از تکمیل تبدیل شده است.

در بخش دیگری از روایت، رمان به مسیری روان‌شناختی عمیق‌تر از طریق شخصیت «لیلی» می‌رود که به نوشتن روی می‌آورد، نه صرفاً به عنوان یک رمان‌نویس، بلکه به عنوان وسیله‌ای برای نجات از فروپاشی درونی. او می‌گوید: «از میان خرابه‌ها بیرون آمدم، بدنی که نیمی زنده و نیمی قبر است.» این جمله فلسفه کل اثر را خلاصه می‌کند؛ گویی نجات آغازی برای نبرد جدیدی با حافظه، کابوس‌ها و زیان‌های متوالی است، نه رهایی نهایی. رمان همچنین رابطه مضطرب میان بازماندگان و مکان را بررسی می‌کند. وقتی لیلی وارد چادری می‌شود که خانواده‌ای او را در خود جای داده، ترس از سقف بر او غلبه می‌کند زیرا او را به اولین چیزی یادآوری می‌کند که بر سرش در جریان حملات فرو ریخت؛ بنابراین او ترجیح می‌دهد زیر آسمان باز در فضای باز بخوابد، زیرا سقف‌ها در آگاهی او به نمادی از مرگ تبدیل شده‌اند، نه پناهگاه. این جزئیات تحولات روان‌شناختی عمیقی را که جنگ حتی بر ساده‌ترین امور زندگی روزمره تحمیل کرده است، آشکار می‌سازد.

صحنه‌های بمباران و ویرانی از صفحات رمان غایب نیستند که به زبانی شاعرانه و دردناک ارائه می‌شوند، به ویژه در بخش‌هایی که حملات هوایی به چادرهای آوارگان را توصیف می‌کنند و قربانیان خود را در اعماق زمین دفن می‌کنند، بدون هیچ ردی، خداحافظی یا گوری برای زیارت. در موارد دیگر، نویسنده به مکان بعدی نمادین می‌بخشد، گویی خود زمین از مرگ خسته شده و دیگر توانایی در بر گرفتن قربانیان بیشتری را ندارد. در عین حال، رمان بُعد مستند خود را حفظ می‌کند؛ نویسنده در تقدیم‌نامه و مقدمه تأکید می‌کند که این اثر را برای کسانی نوشته است که جنگ را با بدن خود تجربه کرده‌اند، نه از طریق اخبار، و برای مادرانی که فرزندانشان را در مقابل خانه‌هایی که دیگر وجود ندارند منتظر ماندند، و کودکانی که صدای موشک‌ها را پیش از آنکه کلمات نخستین خود را بیاموزند، می‌شناختند.

از این رو، «پنجمین نفر نجات یافت» از مرزهای رمان سنتی فراتر می‌رود و به گواهی انسانی تبدیل می‌شود که حافظه را از فراموشی حفظ می‌کند و جنگ را از زبان اعداد و تیترهای خبری به زبان انسان‌هایی تبدیل می‌کند که ترس، از دست دادن و انتظار را تجربه کرده‌اند. رمان با این ایده محوری به پایان می‌رسد که نجات پایان فاجعه نیست، بلکه آغاز جنگی دیگر است که بازماندگان با حافظه و تصاویر از دست دادن‌هایی که هرگز آن‌ها را ترک نمی‌کنند، می‌جنگند؛ امری که این اثر را نزدیک‌تر به ادبیات گواهی‌های زنده می‌کند تا رمان کلاسیک، در تلاشی برای مستندسازی یکی از دردناک‌ترین نقاط عطف در تاریخ معاصر فلسطین.

این رمان بخشی از ابتکار عمل «غزه خلاق است» است که توسط انتشارات «الان ناشران و توزیع‌کنندگان» در پایتخت اردن، عمان، راه‌اندازی شده است. هدف این ابتکار، انتشار آثار ادبی نویسندگان و نویسنده‌های نوار غزه، رساندن تجربه فلسطینی از نگاه صاحبان آن و مستندسازی آن از درون رنج است. انتشارات در بیانیه‌ای مطبوعاتی تأکید کرد که این ابتکار پاسخی به نیاز برای رساندن صدای خلاقان غزه در شرایط استثنایی است که آن‌ها تجربه می‌کنند، بر این باور که کلمه ممکن است آخرین پنجره‌ای باشد که باز می‌ماند، زمانی که سایر درها بسته می‌شوند.