یهود دیاسپورا و مواضع مسلمانان و اروپاییها نسبت به آنان
امین معلوف، نویسنده و متفکر لبنانیالاصل، عضو آکادمی گونکور فرانسه، در کتاب پژوهشی خود با عنوان «هویتهای کُشنده» مینویسد: «اگر اجدادم مسلمان در سرزمینی بودند که توسط ارتشهای مسیحی فتح شده بود، به جای اینکه مسیحی در سرزمینی باشند که توسط ارتشهای مسلمان فتح شده است، گمان نمیکنم توانسته بودند به مدت ۱۴ قرن در شهرها و روستاهایشان با حفظ عقیدهشان به حیات خود ادامه دهند.»
این جمله دقیق، جنبههای متعددی از تاریخ را خلاصه میکند و با پیشفکرها و باورهای بسیاری، و همچنین تفکر حاکم درباره نوع رابطه مسلمانان عرب از دوران خلافت اموی تا امروز با اهل ادیان دیگر، به ویژه مسیحیان و یهودیان، در تضاد است؛ بدون آنکه به برخی موارد ذکر شده در متون و منابع دینی در طول ۱۳۰۰ سال گذشته توجه شود.
باور یا درک نادرست و رایجی درباره وضعیت یهودیان تحت حکومت اسلامی وجود دارد؛ از دوران حکومت اعراب در اندلس و خلافت عباسی و سپس فاطمی، و دولتها و پادشاهیهای میانی، تا رسیدن به دوران امپراتوری عثمانی، فروپاشی آن، تجزیه «املاک» آن، پایان دوره استعمار انگلیس و فرانسه در منطقه، استقلال، و تأسیس اسرائیل در سال ۱۹۴۸ و چند سال پس از آن. در این دورهها، یهودیان به طور کلی بهترین سالهای زندگی خود را در کنار اعراب و مسلمانان، پس از دوران چهار خلیفه راشد، سپری کردند. در مقابل، آنها به طور کلی بدترین سالهای خود را در قاره اروپا گذراندند. اگر آن کینه شدید اروپایی نسبت به آنها نبود، هیچ فرد یا نهادی به فکر تأسیس یک دولت یهودی مستقل برای آنها نمیافتاد. یهودیان در طول تاریخ خود به عنوان اقلیت در دهها کشور زندگی کردند و این شرایط برای آنها مناسب بود، به دلیل تفاوتها و اختلافات شدید مذهبی، اجتماعی و سیاسی میان آنها.
اندلس از برجستهترین نمونههای آنچه «عصر طلایی» یهودیان تحت حکومت اسلامی نامیده میشود، به ویژه در قرنهای دهم و یازدهم میلادی، تحت حکومت خلافت اموی در قرطبه بود، جایی که آنها به بالاترین مقامات دست یافتند و از میان آنها وزیران، پزشکان، شاعران و فیلسوفانی برجسته برخاستند که مشهورترین آنها شبروط، پزشک و وزیر در دربار عبدالرحمن سوم، و فیلسوف موسی بن میمون، بزرگترین فیلسوف الهیات یهودی در تاریخ است. پس از آن، آنها و مسیحیان در قرن دوازدهم مورد آزار و اذیت قرار گرفتند، سپس پیروزی کاتولیکها بر حکومت عربی-اسلامی با سقوط غرناطه در سال ۱۴۹۲، و فرار یا اخراج یهودیان و مسلمانان از اسپانیا، به ویژه کسانی که از تغییر مذهب خودداری کردند، به شمال آفریقا، امپراتوری عثمانی و اروپا رخ داد. این یهودیان به عنوان «سفاردیم» شناخته شدند.
یهودیان به طور کلی تحت حکومت اسلامی به عنوان «اهل ذمه»، یعنی اقلیت مذهبی محافظتشده در قبال پرداخت مالیات جزیه و پایبندی به محدودیتهای اجتماعی خاص، از جمله الزام به پوشیدن لباسهای خاصی که آنها را از دیگران متمایز میکرد، و اعمال محدودیتهایی بر ساخت مکانهای عبادت و غیره، زندگی میکردند. این سیستم حفاظت نسبی و ثباتی را برای یهودیان در مقایسه با وضعیت آنها در اروپا در دورههای خاصی فراهم میکرد، اگرچه هرگز به برابری کامل نرسید؛ شدت محدودیتها بسته به دولت، عصر و حاکم متفاوت بود، اما آنها در برخی دورههای امپراتوری عثمانی مورد توجه و احترام قرار داشتند. همچنین در مراکش، جوامع یهودی قدیمی و نسبتاً رونقی شکل گرفت، اگرچه دورههایی از تبعیض و آزار و اذیت متناوب نیز وجود داشت. اما در یمن، عراق و مصر، جوامع یهودی از دیرباز، و حتی هزاران سال پیش از اسلام، ساکن بودند.
وضعیت یهودیان در اروپای مسیحی به طور کلی سختتر و متغیرتر بود؛ آنها در سال ۱۲۹۰ از انگلستان، چندین بار از فرانسه، در سال ۱۴۹۲ از اسپانیا و در سال ۱۴۹۷ از پرتغال اخراج شدند. آنها از قرن شانزدهم در گتوهای بسته زندگی میکردند که پس از ساعت مشخصی اجازه خروج از آنها را نداشتند. آنها در دوران دادگاههای تفتیش عقاید رنجهای زیادی کشیدند و به دلیل اتهاماتی مبنی بر ربودن کودکان مسیحی و نوشیدن خون آنها، مورد فجایع مکرر قرار گرفتند.
پس از عصر روشنگری و انقلاب فرانسه، موج آزادیخواهی (Emancipation) در قرنهای هجدهم و نوزدهم آغاز شد، جایی که یهودیان حقوق شهروندی کامل را در بیشتر اروپای غربی دریافت کردند. اما وضعیت یهودیان در امپراتوری روسیه سختترین وضعیت در اروپا بود؛ آنها از زندگی در مناطق جغرافیایی خاصی منع میشدند و موجهای مکرر خشونت جمعی را تجربه کردند، به ویژه در دوره ۱۸۸۱–۱۸۸۴ و پس از ترور تزار الکساندر دوم، و سپس موجی شدیدتر بین سالهای ۱۹۰۳ و ۱۹۰۶ که منجر به مهاجرت میلیونها نفر از آنها به اروپای غربی و ایالات متحده در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم شد. سپس دوره هولوکاست، توسط نازیهای آلمانی، که ویرانگرترین رویداد در تاریخ جدید یهودیان است، فرا رسید.
با پایان جنگ جهانی دوم و تأسیس اسرائیل در سال ۱۹۱۹، مهاجرت یهودیان کشورهای عربی به اسرائیل از عراق، مصر، یمن، مراکش، سوریه و لیبی آغاز شد؛ هم به دلیل فشارها و محدودیتهای فزاینده بر آنها در کشورهایشان، و هم به دلیل مهاجرت داوطلبانه به اسرائیل، بسته به وضعیت و کشور، که موضوع مقالهای آینده خواهد بود.
احمد الصراف
