ایران.. واوهام المجد
برای نظام حاکم در ایران، پنهان شدن پشت پردههای شکوه و جلال امری جدید نیست. تاریخ ایرانزمین در بسیاری از مناسبتها، خود را با جامهی عزت و برتریجویی آراسته میکند. موقعیتهای بسیاری وجود داشتهاند که در آنها حاکمیت بر واقعیتها غلبه یافته است. این پدیده تنها محدود به مسیر تاریخی ایران نیست، بلکه به وفور در خیال و تخیلات رهبران نیز دیده میشود، جایی که آرزوها بر حقایق زندگی سایه افکندهاند. اما این رویکرد، به ویژه در تاریخ ایرانزمین، همانگونه که رویدادها ثبت کردهاند، ریشه دارد. این سبک نه در دوران باستان دولت ایران، بلکه در دربار شاهنشاهی و طی حکومت آخرین پادشاه، محمدرضا پهلوی، که سالهای آخر عمرش را در اندوه و ماتم سپری کرد، غالب بود. رئیسمرحوم مصر، انور سادات، برای کاهش اندوههای او، با میزبانیاش در قاهره و فراهم آوردن تسهیلات لازم برای وضعیت سلامتی شاه، مداخله کرد. شاه در قاهره درگذشت و در همانجا به خاک سپرده شد. این ماتم، دردناک و ناسازگار با جلوههای شکوه و تجملاتی بود که شاه در دوران سلطنت خود در ایران تجربه میکرد.
من از اعضای هیئت کویتی بودم که شیخ صباح السالم، امیر وقت کویت، را در سفر رسمیاش به تهران در سال ۱۹۶۶ همراهی میکردم. در آن زمان، جلوههای مدرنیته و ظرافت را در مراسم استقبال از مهمان بزرگ مشاهده کردم. یکی از برجستهترین جلوههای این سفر، ضیافت شامی بود که شاه به مناسبت استقبال از شیخ صباح السالم برپا کرد. این ضیافت مختلط بود و زنان و مردان حاضر در آن، جلوههای مدرنیته را به نمایش میگذاشتند. پدیده سیگار کشیدن زنان، بیش از هر چیز دیگری، تعجب مرا برانگیخت. با تمام ظرافتهایی که سیگار کشیدن را حفظ کرده بود و سیگار را به راحتی در میان مهمانان زن و مرد توزیع میکرد. فضای استقبال در کاخهای شاه، نمونهای بارز از غلبه سنتهای اروپایی بود.
این سفر، از نظر جدیت تفاهمهای حاصلشده بین کویت و ایران، از جمله تأکید بر عزم راسخ برای غلبه بر پیچیدگیهایی که تحقق تفاهمات در بسیاری از مسائل اولویتدار را مختل میکرد، موفق و درخشان بود. این سفر، از نظر جلوهها درخشان و از نظر نتایج بسیار مفید بود. جشنها، فاصلهای را که جامعه اشرافی ایران در انتقال فضای اروپا به محیط حاکمیت و نفوذ آن در شاخههای اشرافیت ایرانی ایجاد کرده بود، آشکار ساخت. و باید صریحاً گفت، انعطافپذیری که شاه در برخورد با اولویتهای دو کشور به کار میگرفت، نشانه مهمی برای حرکتهای آینده در تعمیق تفاهم بین کشورهای خلیج فارس و ایران بود.
اما این فضای مثبت، با تغییرات اساسی در وضعیت ایران، دگرگون شد. فضای مثبت روابط با ایران که بر فضای تفاهم سیاسی بین دو کشور حاکم بود، ناپدید شد و جای خود را به شک و تردید، ترس و احتیاط زیاد در نزدیک شدن به گامهای تقویت روابط داد. ملاحظات دیگری مطرح شد که در قواعد پذیرفتهشده به عنوان اساس روابط بین اعضای خانواده جهانی وجود نداشت. ایران با رویکردی ظاهر شد که میتوانست توسط نظام حاکم در ایران پذیرفته شود، اما با فضای جهانی که ترتیبات تفاهم بین کشورهای جهان و مردمان آنها را فراهم میکند، همخوانی نداشت. نظام ایرانی که نظام شاه را سرنگون کرد، رفتار شایستهای از خود نشان نداد و از قواعد کاری که خانواده جهانی اتخاذ کرده بود، خارج شد. او تحولاتی را تحمیل کرد که منافع را به دست میآورد، اما به قیمت قواعد کاری که خانواده جهانی به آنها عادت کرده بود، تمام شد. ما ترتیبات ایرانی را دیدیم که نظام جدید ایران سعی داشت آنها را بر خانواده جهانی تحمیل کند، با سرپیچی از قوانین بینالمللی و روشهای حل و فصل دیپلماتیک، و تصور میکرد که حق دارد عوارضی را بر کشتیهایی که از مسیرهای بینالمللی عبور میکنند، تحمیل کند. او اعلام کرد که تنگه هرمز یک مسیر ایرانی است و ایران به تنهایی مالک هر چیزی در آن است و مطابق با آنچه ایران میبیند، و با روشی که در آن به زور متوسل میشود.
ایران، با نظام انقلابی جدید خود، درهای هرجومرج را گشود که نشاندهنده جاهطلبیهای تهران است و قواعد کاری شناختهشدهای را که تمام اعضای خانواده جهانی به آن پایبند هستند، ویران میکند. از این وضعیت که بر منطق و قانون استوار نیست، ایران میخواهد مسیرهایی را باز کند و قوانینی را تدوین کند که با منافع و جاهطلبیهایش سازگار باشد، و به هرجومرجی که ایجاد میکند و تنشهایی که بین اعضای خانواده جهانی ایجاد میکند، توجهی ندارد. و بیشترین خروجی این چالش ایرانی، آنچه را که در برخورد با کشورهای خلیج فارس میبینیم، است، جایی که به زور متوسل میشود تا کشورهای خلیج فارس را به خواستههای خود مجبور کند و توانایی این کشورها را برای دفاع از حاکمیت خود مختل کند. و حقیقتی که ایران نمیخواهد بپذیرد، رد جامعه جهانی از طرحهای او و قواعد برخورد سیاسی است که میخواهد بر نظام جهانی اعمال کند. و فراتر از آن، در متوسل شدن به خشونت برای تضمین دستیابی به خواستههایش، تردید نمیکند. و ما در کشورهای خلیج فارس، قربانیان این تصور ایرانی خواهیم بود که تهران میخواهد آن را به زور تحمیل کند. شاید مفید باشد که حکومت ایران به اعتراضات خانواده جهانی نسبت به رویکردی که تهران اتخاذ کرده و میخواهد بر جهان تحمیل کند، گوش دهد، با تمام عیوبی که روابط بین اعضای خانواده جهانی را آسیب میزند.
امیدها این بود که ایران اجماع جهانی را بپذیرد، اما ناتوانی خردمندان ایران و محدودیت نفوذ آنها، سرنوشت مسائل را در دست نیروهای افراطی ایرانی قرار داد، که باعث رنج برای مردم ایران و تمام اعضای خانواده جهانی میشود. و نیازی به تأکید بر این نیست که امنیت مسیرهای خلیج فارس، منافع جهانی را خدمت میکند، و متوسل شدن به خشونت، به اندازه زیادی از آسیب منجر خواهد شد که تمام ساکنان کره زمین را تحت تأثیر قرار میدهد. و از این آشوب و هرجومرج، برخی مراکز قدرت بیرون خواهند آمد که بر آنچه را که برای خود و دیگر اعضای خانواده جهانی میخواهند، عمل خواهند کرد، و ایران بزرگترین قربانی این تحولات خواهد بود که از ناتوانی قدرت ایران در درک حقایقی که قواعد ثبات جهانی را تضمین میکند، ناشی میشود. و شک نیست که کسی که سخنرانیهای رئیسجمهور آمریکا، دونالد ترامپ را شنیده است، میداند که آسیبها بیشتر به ایران خواهد رسید تا به دیگران، و خلیج فارس برای مدتی با آشوب مواجه خواهد شد، و پس از آن ثبات و رونق خواهد آمد، نه فقط برای ما، بلکه برای تمام اعضای خانواده جهانی، و ما همه بر سر از دست رفتن ایران در فضای توهمات ایستادهایم.
عبدالله بشاره
