ناپدید شدن هری پاتر
هنگامی که صفحه ویکیپدیا را با نام نویسنده بریتانیایی، جیکی رولینگ (متولد ۳۱ ژوئیه ۱۹۶۵) جستجو کردم، عبارت کوچکی توجه مرا جلب کرد: «رماننویس و خیرخواه». توصیفی به سادگی تمام، اما در لایههایش پرسشی عمیق نهفته است که تأمل را میطلبد: آیا میتوان خلاقیت رماننویسی و عمل خیرخواهی را در یک شخص دید؟ و آیا رماننویس عربی واحدی وجود دارد که به این توصیف دوتایی به گستردهترین شکل شناخته شود؟ جهان جیکی رولینگ را به عنوان خالق مجموعه کتابهای کودکان «هری پاتر» میشناسد؛ هفت کتاب که در آنها یک شخصیت خیالی متجلی شد، اما توانست جهان را به حرکت درآورد. انتشار هر جلد جدید از این مجموعه، رویدادی به وسعت یک جشنواره بود: خانوادههای کامل در سرما و باران میایستادند، ساعتهای طولانی در صفهای طولانی جلوی کتابفروشیها منتظر میماندند، نه صرفاً برای خرید یک کتاب، بلکه برای دریافت امضای نویسنده. سپس کتابها به فیلم تبدیل شدند، فیلمها به صنعت، و صنعت به میلیاردها دلار درآمد؛ همه اینها از تخیل زنی ریشه گرفت که زندگیاش را از تهی آغاز کرد و در کافههای سرد ادینبرو مینوشت، در حالی که نوزادش در کنارش خوابیده بود. پرسشی پیشبینینشده مرا به جستجو در دنیای رولینگ واداشت: «چرا درخشش هری پاتر کمرنگ شد؟» پاسخ در دسترس و سرد است: «داستان با انتشار کتاب هفتم به پایان رسید.» اما این پاسخ زخمی ادبی واقعی را باز میکند: چگونه مجموعهای از کتابها که جهان را پر کرد و ذهن کودکان و نوجوانان زمین را به خود مشغول داشت، تنها با پایان یافتن صفحاتش به پایان میرسد؟ و چگونه توجه به آن زمانی متوقف میشود که ماشین رسانهای و سینمایی از حرکت میایستد؟ آیا این اعتراف به این نیست که آنچه هری پاتر را ساخت، تنها ادبیات نبود، بلکه سروصدای رسانهای بود که او را احاطه کرده بود؟ مطالعات انتقادی مکرراً اشاره کردهاند که دنیاهای هری پاتر از چشمهای کهن و عمیق سیراب شدهاند: «هزار و یک شب»، آن کتاب شگفتانگیزی که روزها نتوانستند آن را بپوشانند و هنوز هم در تخیل خوانندگان و نویسندگان در سراسر جهان شعلهور است. پس چه چیزی کتابی را که محو میشود از کتابی که باقی میماند، متمایز میسازد؟ و رازی که باعث میشود متنی عمری طولانیتر از صاحبش داشته باشد، چیست؟ پاسخ، دور از نظریهپردازی آکادمیک، در شرایطی نهفته است که بدون آن بقای واقعی ادبی محقق نمیشود: کتاب باید گسترده در تخیل، محکم در ساختار باشد و با هوشمندی دغدغهها و پرسشهای جاودانه انسان را لمس کند و به خواننده چیزی ارزشمندتر از اطلاعات بدهد: لذت، آن توانایی پنهان برای بیرون کشیدن او از لحظه تکراریاش و انتقالش به دنیاهایی که آنها را واقعی تجربه میکند، تا از آنجا بازگردد و لحظاتی به زندگیاش افزوده باشد که پیش از این متعلق به او نبود. رمانهای بسیاری رتبههای فروش را تصاحب کردند و با جوایز معتبر تاجگذاری شدند، اما سپس به آرامی به قفسههای فراموشی بازگشتند. در مقابل، متنی خاص توانست از نسلها عبور کند، گویی در زمان مشخصی نوشته نشده باشد و همچنان به عنوان میراثی انسانی پایداری در برابر فراموشی و بیتوجهی باقی بماند. به نقطه آغازین بازمیگردم: رماننویس و خیرخواه. چرا هیچ رماننویس عربی واحدی با این توصیف شناخته نمیشود؟ بر اساس آشنایی نزدیکم با صحنه خلاقیت عربی، بدون تردید میگویم: نویسنده عرب هنوز تحت رنج بازار نشر و بیعدالتی قراردادهایش سر به زیر دارد، به طوری که برخی نویسندگان هزینه چاپ کتاب خود را از جیب خود پرداخت میکنند، گویی فدیهای برای رؤیایشان میپردازند. و زبان حال او در سکوتی تلخ میگوید: به یک خیرخواه نیاز دارم که هزینه انتشار کتابم را تقبل کند. این تنها، به نظر من، برای توضیح وضعیتی که نویسنده عرب به آن دچار شده است، کافی است: استعدادی که با سوز میسوزد و کلماتی که یتیم در بازاری بیرحم نشر متولد میشوند. طالب الرفاعي
