عزیزو الیف شافاک

می‌گویند: انسان دشمن چیزی است که نمی‌شناسد. و همچنین گفته می‌شود: هرچه دانش ما بیشتر شود، نادانی‌مان نیز افزایش می‌یابد. وقتی انسان می‌خواند، آگاهی کسب می‌کند، جستجو می‌کند و پرسش می‌پرسد، در آن زمان چیزهای جدیدی کشف می‌کند و همراه با آن، متوجه می‌شود که چقدر نسبت به آن‌ها ناآگاه بوده است. اگر نمی‌خواند و جستجو نمی‌کرد، گمان می‌برد که فهمیده است، اما کشف حقیقت، نادانی‌اش را آشکار می‌سازد. بنابراین می‌گویند «مرده» نمی‌داند که مرده است، و نه از گریه‌ها، از دست دادن‌ها، ترتیبات و آنچه پس از آن رخ می‌دهد آگاه است، اما همه کسانی که اطراف او هستند می‌دانند که او رفته است. به همین ترتیب، انسان نادان یا جاهل نیز معمولاً نمی‌داند که نادان است، اما همه اطرافیانش این موضوع را می‌دانند. * * * بالاخره به پایان خواندن رمان شگفت‌انگیزی از نویسنده ترک-بریتانیایی، جهانی از نظر زبان، فرهنگ و وطن، الیف شافاک، با عنوان «رودخانه‌هایی در آسمان» رسیدم. این رمان حول حماسه گیلگمش، کشف لوح‌های گلی که بر آن‌ها نوشته شده، و همچنین درباره مردم ایزدی در عراق و رنج‌های آن‌ها در طول قرن‌ها، و موضوعات جذاب دیگر می‌چرخد. این کتاب در ژانر رمان‌های دانشنامه‌ای قرار می‌گیرد که در آن حقیقت با تخیل و احساس آمیخته می‌شود. برخی جنبه‌های رمان مرا به جستجو درباره فرهنگ و تاریخ ایزدی‌ها سوق داد. متوجه شدم که ریشه نام‌گذاری آن‌ها بین پژوهشگران محل اختلاف است، اما مشهورترین نظریه آن را به یزید بن معاویه نسبت می‌دهد. من نمی‌بینم که چه ارتباطی بین او و آن‌ها وجود دارد، چرا که آن‌ها اساساً مسلمان نیستند. برخی دیگر معتقدند که این نام از واژه فارسی باستانی مانند «یزد»، «ایزد» مشتق شده و به معنای «مقدس»، «پرستیدنی» یا «خدا» است. همچنین ممکن است اشاره به اصل و نسب آن‌ها به استان «یزد» ایران باستان داشته باشد. اما همانند همیشه، حقیقت در مناطق ما... گم شده است. ایزدی‌ها یا یزدی‌ها به دینی توحیدی با ریشه‌های کهن اعتقاد دارند و باور دارند که خدای یگانه‌ای وجود دارد که آفریننده جهان است. این دین غیرتبشیری است و اجازه ورود غیرمؤمنان را نمی‌دهد. آن‌ها پیامبر یا رسولی به معنای رایج در ادیان ابراهیمی ندارند. برخی پژوهشگران آن را امتداد یا ترکیبی از ادیان باستانی بین‌النهرین و ایران می‌دانند و شاید ریشه آن‌ها به فرقه‌های اسلامی بازمی‌گردد که از آن‌ها جدا شده‌اند، همان‌طور که «درزی‌ها» (موحدان) نیز چنین کردند. ریشه ایزدی‌ها به نژاد «هندواروپایی» مانند فارس‌ها و کردها بازمی‌گردد. زبان آن‌ها کردی است و گویش آن‌ها «کرمانجی» نامیده می‌شود. آن‌ها از نظر تاریخی در شمال عراق ساکن بوده‌اند و دیدگاه خاصی درباره خیر و شر دارند. به دلیل باورها و مواضعشان، در طول تاریخ مورد نسل‌کشی‌های جمعی قرار گرفته‌اند که آخرین آن‌ها در سال ۲۰۱۴ توسط مجرمان سازمان داعش، به ویژه در منطقه سنجار، رخ داد. این اتفاق پس از آن افتاد که نیروهای پشمگورده کردی با عقب‌نشینی ناگهانی از سنجار پیش از حمله، آن‌ها را بدون حمایت کافی رها کردند. این موضوع در برخی افراد احساس ضرورت بازگشت و افتخار به هویت ایزدی متمایز از هویت کلی کردی را تقویت کرد. ایزدی‌ها مراسم نماز را به صورت انفرادی انجام می‌دهند و رو به خورشید می‌ایستند. از اعیاد مقدس آن‌ها، سال نو ایزدی است که در شهر مقدس آن‌ها «لالش» جشن گرفته می‌شود. جمعیت آن‌ها بین ۵۰۰ هزار تا ۱.۵ میلیون نفر متغیر است و در عراق، سوریه، ترکیه، ارمنستان، گرجستان، روسیه و آلمان حضور دارند. به طور خلاصه، رمان «رودخانه‌هایی در آسمان» خواندنی است. احمد الصراف