آیا ایران یک کشور طبیعی است؟
در عقلانیت سیاسی معاصر، دولت دیگر بهعنوان یک رسالت دینی یا جنبشی انقلابی فرامرزی شناخته نمیشود، بلکه بهعنوان یک نهاد سیاسی و حقوقی تعریف میگردد که هدف نخست آن حفاظت از جامعه، حفظ حاکمیت و تحقق منافع شهروندان است. از این منظر، قدرت یک کشور با آنچه برای مردمش از امنیت، ثبات و شکوفایی فراهم میکند سنجیده میشود، نه با تعداد جبهههایی که مدیریت میکند یا درگیریهایی که در خارج از مرزهایش به راه میاندازد. از همین رو، مفهوم «دولت طبیعی» ظهور یافت؛ یعنی دولتی که منافع ملی را معیار سیاست داخلی و خارجی خود قرار میدهد و با جهان از منطق سیاست نه از منطق رسالت ایدئولوژیک برخورد میکند. منظور از این مفهوم، یک دولت ایدهآل نیست، بلکه دولتی است که بر اساس قواعدی که در نظام بینالملل معاصر تثبیت شده است عمل میکند؛ جایی که خدمت به شهروند هدف نهایی است و ابزارهای قدرت در خدمت دولت قرار دارند، نه برعکس. شاید این نکته باشد که هنری کیسینجر را به این سخن وا داشت که ایران باید تکلیف خود را روشن کند: آیا ایران یک دولت است یا یک مسئله؟ یا همانطور که زبیگنیو برژینسکی دید، مشکل در قدرت ایران نیست، بلکه در ماهیت نظامی است که آن را اداره میکند. جهان با بسیاری از کشورهایی که سلاحهای هستهای دارند بدون اینکه آنها را منبعی دائمی برای نگرانی ببیند، برخورد میکند، زیرا رفتار آنها در نهایت توسط ملاحظات منافع ملی هدایت میشود. اما وقتی قدرت با یک پروژه ایدئولوژیک همراه شود که از مرزهای دولت فراتر میرود، محاسبات سیاسی سنتی پیچیدهتر شده و رفتار سیاسی کمتر قابل پیشبینی میگردد. پس از تأسیس جمهوری اسلامی در سال ۱۹۷۹، ایران انتخاب کرد که هویت سیاسی خود را به یک پروژه انقلابی فرامرزی گره بزند و اصل «صادرات انقلاب» به بخشی از خطابههای رسمی و سیاست منطقهای آن تبدیل شد. سیاست خارجی دیگر تنها با منطق دولت-ملت ملی اداره نمیشد، بلکه ملاحظات منافع ملی با تعهدات ایدئولوژیک در هم آمیخت و مرزهای دولت با مرزهای پروژه در هم تنید. با این حال، این الگو نه تنها مورد انتقاد خارجیها قرار گرفت، بلکه بحث گستردهای را نیز در داخل خود ایران برانگیخت. از برجستهترین صداهای این زمینه، صادق زیباکلام، استاد علوم سیاسی ایران است که به بازتعریف کارکرد دولت دعوت کرد و پرسید: شهروند ایرانی از هزینه کردن منابع در درگیریهای خارج از مرزها چه سودی برده است، در حالی که داخل کشور با تورم، کاهش ارزش پول ملی، بیکاری و بحرانهای اقتصادی دستوپنج نرم میکند؟ زیباکلام نه به تضعیف ایران یا رها کردن منافع آن دعوت میکرد، بلکه سوالی را درباره اولویتهای دولت مطرح میساخت. از نظر او، قدرت یک کشور نه با تعداد پروندههای منطقهای که مدیریت میکند، بلکه با توانایی آن در ساختن اقتصادی مستحکم، دانشگاههای پیشرفته، مؤسسات کارآمد و سطح زندگی شایسته برای شهروندانش سنجیده میشود. دولتی که خود را بار یک پروژه ایدئولوژیک دائمی بر دوش میکشد، ممکن است با گذشت زمان دریابد که هزینه این پروژه از توان تحمل آن فراتر رفته است. اهمیت این بحث در آن است که نشان میدهد اختلاف پیرامون نقش ایران تنها یک اختلاف بین ایران و همسایگانش نیست، بلکه یک بحث داخلی نیز درباره معنای دولت و کارکرد آن است. آیا دولت برای خدمت به شهروندانش ایجاد شده است یا برای حمل پروژهای که از مرزهایش فراتر میرود؟ آیا مشروعیت خود را از رفاه مردمش میگیرد یا از گسترش نفوذش؟ پاسخ به این سوال نه تنها آینده ایران، بلکه تا حد زیادی آینده امنیت و ثبات در خلیج فارس و خاورمیانه را تعیین خواهد کرد. د. محمد الوهیب
