چه کسی می‌تواند بازخوانی حلاج را انجام دهد..؟!

بارها در نوشتن درباره شخصیت حسین بن منصور حلاج، که در سال ۹۲۲ میلادی در بغداد درگذشت، تردید داشتم؛ نه به این دلیل که او ترکیبی استثنایی از عمق معنوی، طغیان فکری و شجاعت ادبی بود، بلکه به دلیل فراوانی «شطحیات» او که در زمانه‌اش طوفان‌هایی از تکفیر و ردّ را برانگیخت. با این حال، او همواره شخصیتی الهام‌بخش برای شاعران، فیلسوفان و متفکران باقی مانده است؛ کسانی که در او نمادی از ایثار برای اصل و حقیقت مطلق می‌دیدند. باور راسخی دارم که این شخصیت مورد قرائت بی‌طرفانه قرار نگرفته است، و شاید در اشتباه باشم، اما او شایسته بازخوانی مجدد است، به‌ویژه پس از آنکه برخی از اظهارات او که تجاوزی بزرگ به سایر بخش‌های اندیشه‌اش بود و حاوی برخی ایده‌های الهام‌بخش نیز بودند، بر سایر جنبه‌های شخصیت او سایه افکند. هنگام کالبدشکافی این شخصیت بدون تعارف، با ترکیبی بسیار پیچیده روبرو هستیم که در آن نبوغ با عشق به رنج، و پاکی معنوی با تمایل شدید به جلب توجه در هم می‌آمیزد. به نظر من این امر در مقایسه با کسانی که همان استعداد شاعرانه را داشتند، طبیعی جلوه می‌کند. او می‌توانست افکار خود را به شیوه‌ای بیان کند که از نمادپردازی افراطی پرهیز کند، همان‌گونه که در کتاب‌هایش دیده می‌شود؛ زیرا این سبک، اگرچه از جنبه ادبی دارای ارزش است، اما از منظر «ارتباطی»، نشان‌دهنده ناتوانی شدید در ساده‌سازی مسائل برای فهم دیگران است، یا شاید این‌گونه تعبیر شود که او عمداً در حال برتری‌جویی بر آنان است، زمانی که عباراتی را بیان می‌کند که می‌داند پیشاپیش در معرض سوءتفاهم قرار خواهند گرفت تا به او احساس تمایز و برتری نسبت به دیگران بدهد. حدّیّت در مواضع و عدم تعیین مناطق خاکستری یا «مدارای» اجتماعی، در روان‌شناسی اجتماعی به عنوان نوعی عدم انعطاف در برخورد با واقعیت دیده می‌شود. بر اساس روایات، بارها به او توصیه شده بود که اسرار خود را حفظ کند تا هم از خود و هم از جامعه در برابر فتنه محافظت نماید، اما به نظر می‌رسد او بر برخورد اصرار ورزید که این امر نشان‌دهنده لجبازی فکری است که از درک «قوانین» واقعیت انسانی سر باز می‌زند. در این تجربه درسی بزرگ نهفته است که باید از آن بهره برد، و شاید این بهره‌برداری از طریق بازخوانی مجدد امکان‌پذیر باشد. ناصر العبدلی